यथात्र लोके द्रष्टिर्दश्यादत्यन्तविभक्तत्वेन तत्करणवेदनयोरसमर्थत्वात् द्रश्यं न करोति न वेदयते च, अन्यथाग्निदर्शनात्सन्धुक्षणवत् स्वयं ज्वलनकरणस्य, लोहपिण्डवत्स्वयमौष्ण्यानुभवनस्य च दुर्निवारत्वात्, किन्तु केवलं दर्शनमात्रस्वभावत्वात् तत्सर्वं केवलमेव पश्यति; तथा ज्ञानमपि स्वयं द्रष्टृत्वात् कर्मणोऽत्यन्तविभक्तत्वेन निश्चयतस्तत्करणवेदनयोरसमर्थत्वात्कर्म न करोति न वेदयते च, किन्तु केवलं ज्ञानमात्रस्वभावत्वात्कर्मबन्धं मोक्षं वा कर्मोदयं निर्जरां वा केवलमेव जानाति ।
गाथार्थः — [यथा एव द्रष्टिः] जेम नेत्र (द्रश्य पदार्थोने करतुं-भोगवतुं नथी, देखे ज छे), [तथा] तेम [ज्ञानम्] ज्ञान [अकारकं] अकारक [अवेदकं च एव] तथा अवेदक छे, [च] अने [बन्धमोक्षं] बंध, मोक्ष, [कर्मोदयं] कर्मोदय [निर्जरां च एव] तथा निर्जराने [जानाति] जाणे ज छे.
टीकाः — जेवी रीते आ जगतमां नेत्र द्रश्य पदार्थथी अत्यंत भिन्नपणाने लीधे तेने करवा-वेदवाने असमर्थ होवाथी, दश्य पदार्थने करतुं नथी अने वेदतुं नथी — जो एम न होय तो अग्निने देखवाथी, *संधुक्षणनी माफक, पोताने (नेत्रने) अग्निनुं करवापणुं (सळगाववापणुं), अने लोखंडना गोळानी माफक पोताने (नेत्रने) अग्निनो अनुभव दुर्निवार थाय (अर्थात् जो नेत्र द्रश्य पदार्थने करतुं - वेदतुं होय तो तो नेत्र वडे अग्नि सळगवी जोईए अने नेत्रने अग्निनी उष्णतानो अनुभव अवश्य थवो जोईए; परंतु एम तो थतुं नथी, माटे नेत्र द्रश्य पदार्थने करतुं-वेदतुं नथी) — परंतु केवळ दर्शनमात्रस्वभाववाळुं होवाथी ते सर्वने केवळ देखे ज छे; तेवी रीते ज्ञान पण, पोते (नेत्रनी माफक) देखनार होवाथी, कर्मथी अत्यंत भिन्नपणाने लीधे निश्चयथी तेने करवा-वेदवाने असमर्थ होवाथी, कर्मने करतुं नथी अने वेदतुं नथी, परंतु केवळ ज्ञानमात्रस्वभाववाळुं (जाणवाना स्वभाववाळुं ) होवाथी कर्मना बंधने तथा मोक्षने, कर्मना उदयने तथा निर्जराने केवळ जाणे ज छे.
भावार्थः — ज्ञाननो स्वभाव नेत्रनी जेम दूरथी जाणवानो छे; माटे करवुं - भोगववुं ज्ञानने नथी. करवा-भोगववापणुं मानवुं ते अज्ञान छे. अहीं कोई पूछे के — ‘‘एवुं तो केवळज्ञान छे. बाकी ज्यां सुधी मोहकर्मनो उदय छे त्यां सुधी तो सुखदुःखरागादिरूपे परिणमन थाय ज छे, तेम ज ज्यां सुधी दर्शनावरण, ज्ञानावरण तथा वीर्यांतरायनो उदय
४६८
* संधुक्षण = संधूकण; अग्नि सळगावनार पदार्थ; अग्नि चेतावनारी वस्तु.