रज्ञायाः प्रकृतेः स्वकार्यफलभुग्भावानुषङ्गात्कृतिः ।
जीवस्यैव च कर्म तच्चिदनुगं ज्ञाता न यत्पुद्गलः ।।२०३।।
rIte te pariNAmo chetan hovAthI, temano kartA paN chetan ja chhe; kAraN ke chetanakarmano kartA chetan ja hoy — e paramArtha chhe. abhedadraShTimAn to jIv shuddhachetanAmAtra ja chhe, parantu jyAre te karmanA nimitte pariName chhe tyAre te te pariNAmothI yukta te thAy chhe ane tyAre pariNAm- pariNAmInI bhedadraShTimAn potAnA agnAnabhAvarUp pariNAmono kartA jIv ja chhe. abhedadraShTimAn to kartAkarmabhAv ja nathI, shuddhachetanAmAtra jIvavastu chhe. A pramANe yathArtha prakAre samajavun ke chetanakarmano kartA chetan ja chhe.
shlokArtha — [कर्म कार्यत्वात् अकृतं न] karma (arthAt bhAvakarma) chhe te kArya chhe, mATe te akRut hoy nahi arthAt koIe karyA vinA thAy nahi. [च] vaLI [तत् जीव-प्रकृत्योः द्वयोः कृतिः न] te (bhAvakarma) jIv ane prakRiti bannenI kRuti hoy em nathI, [अज्ञायाः प्रकृतेः स्व-कार्य-फल-भुग्-भाव-अनुषङ्गात्] kAraN ke jo te bannenun kArya hoy to gnAnarahit (jaD) evI prakRitine paN potAnA kAryanun phaL bhogavavAno prasang Ave. [एकस्याः प्रकृतेः न] vaLI te (bhAvakarma) ek prakRitinI kRuti ( – ekalI prakRitinun kArya – ) paN nathI, [अचित्त्वलसनात्] kAraN ke prakRitine to achetanapaNun prakAshe chhe (arthAt prakRiti to achetan chhe ane bhAvakarma chetan chhe). [ततः] mATe [अस्य कर्ता जीवः] te bhAvakarmano kartA jIv ja chhe [च] ane [चिद्-अनुगं] chetanane anusaranArun arthAt chetan sAthe anvayarUp ( – chetananA pariNAmarUp – ) evun [तत्] te bhAvakarma [जीवस्य एव कर्म] jIvanun ja karma chhe, [यत्] kAraN ke [पुद्गलः ज्ञाता न] pudgal to gnAtA nathI (tethI te bhAvakarma pudgalanun karma hoI shake nahi).
bhAvArtha — chetanakarma chetanane ja hoy; pudgal jaD chhe, tene chetanakarma kem hoy? 203.
havenI gAthAomAn jeo bhAvakarmano kartA paN karmane ja mAne chhe temane samajAvavAne syAdvAd anusAr vastusthiti kaheshe; tenI sUchanArUp kAvya pratham kahe chhe —
478