स्तेष्वप्ययमेक एक भूतार्थः । प्रमाणं तावत्परोक्षं प्रत्यक्षं च । तत्रोपात्तानुपात्तपरद्वारेण प्रवर्तमानं
परोक्षं, केवलात्मप्रतिनियतत्वेन प्रवर्तमानं प्रत्यक्षं च । तदुभयमपि प्रमातृप्रमाणप्रमेयभेदस्यानुभूय-
मानतायां भूतार्थम्, अथ च व्युदस्तसमस्तभेदैकजीवस्वभावस्यानुभूयमानतायामभूतार्थम् । नयस्तु
द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकश्च । तत्र द्रव्यपर्यायात्मके वस्तुनि द्रव्यं मुख्यतयानुभावयतीति द्रव्यार्थिकः,
पर्यायं मुख्यतयानुभावयतीति पर्यायार्थिकः । तदुभयमपि द्रव्यपर्याययोः पर्यायेणानुभूयमानतायां
भूतार्थम्, अथ च द्रव्यपर्यायानालीढशुद्धवस्तुमात्रजीवस्वभावस्यानुभूयमानतायामभूतार्थम् । निक्षेपस्तु
नाम स्थापना द्रव्यं भावश्च । तत्रातद्गुणे वस्तुनि संज्ञाकरणं नाम । सोऽयमित्यन्यत्र प्रतिनिधि-
व्यवस्थापनं स्थापना । वर्तमानतत्पर्यायादन्यद् द्रव्यम् । वर्तमानतत्पर्यायो भावः । तच्चतुष्टयं
prakAshamAn AtmAnA adhigamanA upAyo je pramAN, nay, nikShep chhe teo paN nishchayathI abhUtArtha chhe, temAn paN AtmA ek ja bhUtArtha chhe (kAraN ke gney ane vachananA bhedothI pramANAdi anek bhedarUp thAy chhe). temAn pahelAn, pramAN be prakAre chhe — parokSha ane pratyakSha. 1upAtta ane 2anupAtta par (padArtho) dvArA pravarte te parokSha chhe ane kevaL AtmAthI ja pratinishchitapaNe pravarte te pratyakSha chhe. (pramAN gnAn chhe. te gnAn pAnch prakAranun chhe — mati, shrut, avadhi, manaparyay ne kevaL. temAn mati ne shrut e be gnAn parokSha chhe, avadhi ne manaparyay e be vikal-pratyakSha chhe ane kevaLagnAn sakal-pratyakSha chhe. tethI e be prakAranAn pramAN chhe.) te banne pramAtA, pramAN, prameyanA bhedane anubhavatAn to bhUtArtha chhe, satyArtha chhe; ane jemAn sarva bhedo gauN thaI gayA chhe evA ek jIvanA svabhAvano anubhav karatAn teo abhUtArtha chhe, asatyArtha chhe.
nay be prakAre chhe — dravyArthik ane paryAyArthik. tyAn dravya-paryAyasvarUp vastumAn dravyano mukhyapaNe anubhav karAve te dravyArthik nay chhe ane paryAyano mukhyapaNe anubhav karAve te paryAyArthik nay chhe. te banne nayo dravya ane paryAyano paryAyathI (bhedathI, kramathI) anubhav karatAn to bhUtArtha chhe, satyArtha chhe; ane dravya tathA paryAy e bannethI nahi Alingan karAyelA evA shuddhavastumAtra jIvanA (chaitanyamAtra) svabhAvano anubhav karatAn teo abhUtArtha chhe, asatyArtha chhe.
nikShep chAr prakAre chhe — nAm, sthApanA, dravya ne bhAv. vastumAn je guN na hoy te guNanA nAmathI (vyavahAr mATe) vastunI sangnA karavI te nAm nikShep chhe. ‘A te chhe’ em anya vastumAn anya vastunun pratinidhitva sthApavun ( – pratimArUp sthApan karavun) te sthApanA
34
1. upAtta = meLavelA. (indriy, man vagere upAtta par padArtho chhe.)
2. anupAtta = aNameLavelA. (prakAsh, upadesh vagere anupAtta par padArtho chhe.)