रज्ञायाः प्रकृतेः स्वकार्यफलभुग्भावानुषङ्गात्कृतिः ।
जीवस्यैव च कर्म तच्चिदनुगं ज्ञाता न यत्पुद्गलः ।।२०३।।
rīte te pariṇāmo chetan hovāthī, temano kartā paṇ chetan ja chhe; kāraṇ ke chetanakarmano kartā chetan ja hoy — e paramārtha chhe. abhedadraṣhṭimān to jīv shuddhachetanāmātra ja chhe, parantu jyāre te karmanā nimitte pariṇame chhe tyāre te te pariṇāmothī yukta te thāy chhe ane tyāre pariṇām- pariṇāmīnī bhedadraṣhṭimān potānā agnānabhāvarūp pariṇāmono kartā jīv ja chhe. abhedadraṣhṭimān to kartākarmabhāv ja nathī, shuddhachetanāmātra jīvavastu chhe. ā pramāṇe yathārtha prakāre samajavun ke chetanakarmano kartā chetan ja chhe.
shlokārthaḥ — [कर्म कार्यत्वात् अकृतं न] karma (arthāt bhāvakarma) chhe te kārya chhe, māṭe te akr̥ut hoy nahi arthāt koīe karyā vinā thāy nahi. [च] vaḷī [तत् जीव-प्रकृत्योः द्वयोः कृतिः न] te (bhāvakarma) jīv ane prakr̥iti bannenī kr̥uti hoy em nathī, [अज्ञायाः प्रकृतेः स्व-कार्य-फल-भुग्-भाव-अनुषङ्गात्] kāraṇ ke jo te bannenun kārya hoy to gnānarahit (jaḍ) evī prakr̥itine paṇ potānā kāryanun phaḷ bhogavavāno prasaṅg āve. [एकस्याः प्रकृतेः न] vaḷī te (bhāvakarma) ek prakr̥itinī kr̥uti ( – ekalī prakr̥itinun kārya – ) paṇ nathī, [अचित्त्वलसनात्] kāraṇ ke prakr̥itine to achetanapaṇun prakāshe chhe (arthāt prakr̥iti to achetan chhe ane bhāvakarma chetan chhe). [ततः] māṭe [अस्य कर्ता जीवः] te bhāvakarmano kartā jīv ja chhe [च] ane [चिद्-अनुगं] chetanane anusaranārun arthāt chetan sāthe anvayarūp ( – chetananā pariṇāmarūp – ) evun [तत्] te bhāvakarma [जीवस्य एव कर्म] jīvanun ja karma chhe, [यत्] kāraṇ ke [पुद्गलः ज्ञाता न] pudgal to gnātā nathī (tethī te bhāvakarma pudgalanun karma hoī shake nahi).
bhāvārthaḥ — chetanakarma chetanane ja hoy; pudgal jaḍ chhe, tene chetanakarma kem hoy? 203.
havenī gāthāomān jeo bhāvakarmano kartā paṇ karmane ja māne chhe temane samajāvavāne syādvād anusār vastusthiti kaheshe; tenī sūchanārūp kāvya pratham kahe chheḥ —
478