कर्तृत्वाभ्युपगमेन सर्वेषामेव जीवानामेकान्तेनाकर्तृत्वापत्तेः जीवः कर्तेति श्रुतेः कोपो दुःशक्यः परिहर्तुम् । यस्तु कर्म आत्मनोऽज्ञानादिसर्वभावान् पर्यायरूपान् करोति, आत्मा त्वात्मानमेवैकं द्रव्यरूपं करोति, ततो जीवः कर्तेति श्रुतिकोपो न भवतीत्यभिप्रायः स मिथ्यैव । जीवो
हि द्रव्यरूपेण तावन्नित्योऽसंख्येयप्रदेशो लोकपरिमाणश्च । तत्र न तावन्नित्यस्य कार्यत्वमुप-
पन्नं, कृतकत्वनित्यत्वयोरेकत्वविरोधात् । न चावस्थितासंख्येयप्रदेशस्यैकस्य पुद्गलस्कन्धस्येव
प्रदेशप्रक्षेपणाकर्षणद्वारेणापि तस्य कार्यत्वं, प्रदेशप्रक्षेपणाकर्षणे सति तस्यैकत्वव्याघातात् । न
चापि सकललोकवास्तुविस्तारपरिमितनियतनिजाभोगसंग्रहस्य प्रदेशसङ्कोचनविकाशनद्वारेण तस्य कार्यत्वं, प्रदेशसङ्कोचनविकाशनयोरपि शुष्कार्द्रचर्मवत्प्रतिनियतनिजविस्ताराद्धीनाधिकस्य तस्य कर्तुमशक्यत्वात् । यस्तु वस्तुस्वभावस्य सर्वथापोढुमशक्यत्वात् ज्ञायको भावो ज्ञानस्वभावेन सर्वदैव
kartā chhe’ evī je shruti teno kop ṭāḷavo ashakya thāy chhe (arthāt bhagavānanī vāṇīnī virādhanā thāy chhe). vaḷī, ‘karma ātmānā agnānādi sarva bhāvone — ke jeo paryāyarūp chhe temane — kare chhe, ane ātmā to ātmāne ja ekane dravyarūpane kare chhe māṭe jīv kartā chhe; e rīte shrutino kop thato nathī’ — evo je abhiprāy chhe te mithyā ja chhe. (te samajāvavāmān āve chheḥ) jīv to dravyarūpe nitya chhe, asaṅkhyāt-pradeshī chhe ane lokaparimāṇ chhe. temān pratham, nityanun kāryapaṇun banī shakatun nathī, kāraṇ ke kr̥utakapaṇāne ane nityapaṇāne ekapaṇāno virodh chhe. (ātmā nitya chhe tethī te kr̥utak arthāt koīe karelo hoī shake nahi.) vaḷī avasthit asaṅkhya-pradeshī ek evā tene ( – ātmāne), pudgalaskandhanī māphak, pradeshonān prakṣhepaṇ-ākarṣhaṇ dvārā paṇ kāryapaṇun banī shakatun nathī, kāraṇ ke pradeshonun prakṣhepaṇ tathā ākarṣhaṇ thāy to tenā ekapaṇāno vyāghāt thāy. (skandh anek paramāṇuono banelo chhe, māṭe temānthī paramāṇuo nīkaḷī jāy tem ja temān paramāṇuo āve; parantu ātmā nishchit asaṅkhya-pradeshavāḷun ek ja dravya hovāthī te potānā pradeshone kāḍhī nākhī shake nahi tem ja vadhāre pradeshone laī shake nahi.) vaḷī sakaḷ lokarūpī gharanā vistārathī parimit jeno nishchit nij *vistār-saṅgrah chhe (arthāt lok jeṭalun jenun nishchit māp chhe) tene ( – ātmāne) pradeshonā saṅkoch-vikās dvārā paṇ kāryapaṇun banī shakatun nathī, kāraṇ ke pradeshonā saṅkoch-vistār thavā chhatān paṇ, sūkā-bhīnā chāmaḍānī māphak, nishchit nij vistārane līdhe tene ( – ātmāne) hīn-adhik karī shakāto nathī. (ā rīte ātmāne dravyarūp ātmānun kartāpaṇun ghaṭī shakatun nathī.) vaḷī, ‘‘vastusvabhāvanun sarvathā maṭavun ashakya hovāthī gnāyak bhāv gnānasvabhāve ja sadāy sthit rahe chhe ane em
486
* saṅgrah = jaththo; moṭap.