Samaysar (Hindi). Gatha: 259.

< Previous Page   Next Page >


Page 388 of 642
PDF/HTML Page 421 of 675

 

समयसार
[ भगवानश्रीकुन्दकुन्द-

एसा दु जा मदी दे दुक्खिदसुहिदे करेमि सत्ते त्ति एसा दे मूढमदी सुहासुहं बंधदे कम्मं ।।२५९।।

एषा तु या मतिस्ते दुःखितसुखितान् करोमि सत्त्वानिति
एषा ते मूढमतिः शुभाशुभं बध्नाति कर्म ।।२५९।।

परजीवानहं हिनस्मि, न हिनस्मि, दुःखयामि, सुखयामि इति य एवायमज्ञानमयो- ऽध्यवसायो मिथ्याद्रष्टेः, स एव स्वयं रागादिरूपत्वात्तस्य शुभाशुभबन्धहेतुः

अथाध्यवसायं बन्धहेतुत्वेनावधारयति दृश्यते ] जो यह अज्ञानस्वरूप अध्यवसाय दिखाई देता है [सः एव] वह अध्यवसाय ही, [विपर्ययात् ] विपर्ययस्वरूप (मिथ्या) होनेसे, [अस्य बन्धहेतुः ] उस मिथ्यादृष्टिके बन्धका कारण है

भावार्थ :मिथ्या अभिप्राय ही मिथ्यात्व है और वही बन्धका कारण हैऐसा जानना चाहिए ।१७०।

अब, यह कहते हैं कि यह अज्ञानमय अध्यवसाय ही बन्धका कारण है :

यह बुद्धि तेरी‘दुखित अवरु सुखी करूँ हूँ जीवको’
वह मूढमति तेरी अरे ! शुभ अशुभ बांधे कर्मको ।।२५९।।

गाथार्थ :[ते ] तेरी [या एषा मतिः तु ] यह जो बुद्धि है कि मैं [सत्त्वान् ] जीवोंको [दुःखितसुखितान् ] दुःखी-सुखी [करोमि इति ] करता हूँं, [एषा ते मूढमतिः ] यही तेरी मूढबुद्धि ही (मोहस्वरूप बुद्धि ही) [शुभाशुभं कर्म ] शुभाशुभ क र्मको [बध्नाति ] बाँधती है

टीका :‘मैं पर जीवोंको मारता हूँ, नहीं मारता, दुःखी करता हूँ, सुखी करता हूँ’ ऐसा जो यह अज्ञानमय अध्यवसाय मिथ्यादृष्टिके है, वही (अर्थात् वह अध्यवसाय ही) स्वयं रागादिरूप होनेसे उसे (मिथ्यादृष्टिको) शुभाशुभ बन्धका कारण है

भावार्थ :मिथ्या अध्यवसाय बन्धका कारण है ।।२५९।।

अब, अध्यवसायको बन्धके कारणके रूपमें भलीभाँति निश्चित करते हैं (अर्थात् मिथ्या

३८८

जो परिणाम मिथ्या अभिप्राय सहित हो (स्वपरके एकत्वके अभिप्रायसे युक्त हो) अथवा वैभाविक हो, उस परिणामके लिये अध्यवसाय शब्द प्रयुक्त किया जाता है (मिथ्या) निश्चय अथवा (मिथ्या) अभिप्रायके अर्थमें भी अध्यवसाय शब्द प्रयुक्त होता है