સમયસાર
[ ભગવાનશ્રીકુન્દકુન્દ-
તાદાત્મ્યલક્ષણસમ્બન્ધાભાવાત્ ન નિશ્ચયેન સલિલમસ્તિ, તથા વર્ણાદિપુદ્ગલદ્રવ્યપરિણામમિશ્રિત-
સ્યાસ્યાત્મનઃ પુદ્ગલદ્રવ્યેણ સહ પરસ્પરાવગાહલક્ષણે સમ્બન્ધે સત્યપિ સ્વલક્ષણભૂતોપયોગ-
ગુણવ્યાપ્યતયા સર્વદ્રવ્યેભ્યોઽધિકત્વેન પ્રતીયમાનત્વાદગ્નેરુષ્ણગુણેનેવ સહ તાદાત્મ્યલક્ષણસમ્બન્ધા-
ભાવાત્ ન નિશ્ચયેન વર્ણાદિપુદ્ગલપરિણામાઃ સન્તિ .
સ્યાસ્યાત્મનઃ પુદ્ગલદ્રવ્યેણ સહ પરસ્પરાવગાહલક્ષણે સમ્બન્ધે સત્યપિ સ્વલક્ષણભૂતોપયોગ-
ગુણવ્યાપ્યતયા સર્વદ્રવ્યેભ્યોઽધિકત્વેન પ્રતીયમાનત્વાદગ્નેરુષ્ણગુણેનેવ સહ તાદાત્મ્યલક્ષણસમ્બન્ધા-
ભાવાત્ ન નિશ્ચયેન વર્ણાદિપુદ્ગલપરિણામાઃ સન્તિ .
કથં તર્હિ વ્યવહારોઽવિરોધક ઇતિ ચેત્ —
પંથે મુસ્સંતં પસ્સિદૂણ લોગા ભણંતિ વવહારી .
મુસ્સદિ એસો પંથો ણ ય પંથો મુસ્સદે કોઈ ..૫૮..
તહ જીવે કમ્માણં ણોકમ્માણં ચ પસ્સિદું વણ્ણં .
જીવસ્સ એસ વણ્ણો જિણેહિં વવહારદો ઉત્તો ..૫૯..
ગંધરસફાસરૂવા દેહો સંઠાણમાઇયા જે ય .
સવ્વે વવહારસ્સ ય ણિચ્છયદણ્હૂ વવદિસંતિ ..૬૦..
ઇસલિયે, જૈસા અગ્નિકા ઉષ્ણતાકે સાથ તાદાત્મ્યસ્વરૂપ સમ્બન્ધ હૈ વૈસા જલકે સાથ દૂધકા સમ્બન્ધ ન હોનેસે, નિશ્ચયસે જલ દૂધકા નહીં હૈ; ઇસપ્રકાર — વર્ણાદિક પુદ્ગલદ્રવ્યકે પરિણામોંકે સાથ મિશ્રિત ઇસ આત્માકા, પુદ્ગલદ્રવ્યકે સાથ પરસ્પર અવગાહસ્વરૂપ સમ્બન્ધ હોને પર ભી, સ્વલક્ષણભૂત ઉપયોગગુણકે દ્વારા વ્યાપ્ત હોનેસે આત્મા સર્વ દ્રવ્યોંસે અધિકપનેસે પ્રતીત હોતા હૈ; ઇસલિયે, જૈસા અગ્નિકા ઉષ્ણતાકે સાથ તાદાત્મ્યસ્વરૂપ સમ્બન્ધ હૈ વૈસા વર્ણાદિકે સાથ આત્માકા સમ્બન્ધ નહીં હૈ ઇસલિયે, નિશ્ચયસે વર્ણાદિક પુદ્ગલપરિણામ આત્માકે નહીં હૈં ..૫૭..
અબ યહાઁ પ્રશ્ન હોતા હૈ કિ ઇસપ્રકાર તો વ્યવહારનય ઔર નિશ્ચયનયકા વિરોધ આતા હૈ, અવિરોધ કૈસે કહા જા સકતા હૈ ? ઇસકા ઉત્તર દૃષ્ટાન્ત દ્વારા તીન ગાથાઓંમેં કહતે હૈં : —
દેખા લુટાતે પંથમેં કો, ‘પંથ યહ લુટાત હૈ’ —
જનગણ કહે વ્યવહારસે, નહિં પંથ કો લુટાત હૈ ..૫૮..
ત્યોં વર્ણ દેખા જીવમેં ઇન કર્મ અરુ નોકર્મકા,
જિનવર કહે વ્યવહારસે ‘યહ વર્ણ હૈ ઇસ જીવકા’ ..૫૯..
જિનવર કહે વ્યવહારસે ‘યહ વર્ણ હૈ ઇસ જીવકા’ ..૫૯..
ત્યોં ગંધ, રસ, રૂપ, સ્પર્શ, તન, સંસ્થાન ઇત્યાદિક સબૈં,
ભૂતાર્થદ્રષ્ટા પુરુષને વ્યવહારનયસે વર્ણયે ..૬૦..
ભૂતાર્થદ્રષ્ટા પુરુષને વ્યવહારનયસે વર્ણયે ..૬૦..
૧૧૨