યસ્ય તુ સંસારાવસ્થાયાં જીવસ્ય વર્ણાદિતાદાત્મ્યમસ્તીત્યભિનિવેશસ્તસ્ય તદાનીં સ જીવો રૂપિત્વમવશ્યમવાપ્નોતિ . રૂપિત્વં ચ શેષદ્રવ્યાસાધારણં કસ્યચિદ્ દ્રવ્યસ્ય લક્ષણમસ્તિ . તતો રૂપિત્વેન લક્ષ્યમાણં યત્કિઞ્ચિદ્ભવતિ સ જીવો ભવતિ . રૂપિત્વેન લક્ષ્યમાણં પુદ્ગલદ્રવ્યમેવ ભવતિ . એવં પુદ્ગલદ્રવ્યમેવ સ્વયં જીવો ભવતિ, ન પુનરિતરઃ કતરોઽપિ . તથા ચ સતિ, મોક્ષાવસ્થાયામપિ નિત્યસ્વલક્ષણલક્ષિતસ્ય દ્રવ્યસ્ય સર્વાસ્વપ્યવસ્થાસ્વનપાયિત્વાદનાદિનિધનત્વેન પુદ્ગલદ્રવ્યમેવ સ્વયં જીવો ભવતિ, ન પુનરિતરઃ કતરોઽપિ . તથા ચ સતિ, તસ્યાપિ પુદ્ગલેભ્યો ભિન્નસ્ય
ગાથાર્થ : — [અથ ] અથવા યદિ [તવ ] તુમ્હારા મત યહ હો કિ — [સંસારસ્થાનાં જીવાનાં ] સંસારમેં સ્થિત જીવોંકે હી [વર્ણાદયઃ ] વર્ણાદિક (તાદાત્મ્યસ્વરૂપસે) [ભવન્તિ ] હૈં, [તસ્માત્ ] તો ઇસ કારણસે [સંસારસ્થાઃ જીવાઃ ] સંસારમેં સ્થિત જીવ [રૂપિત્વમ્ આપન્નાઃ ] રૂપિત્વકો પ્રાપ્ત હુયે; [એવં ] ઐસા હોને પર, [તથાલક્ષણેન ] વૈસા લક્ષણ (અર્થાત્ રૂપિત્વલક્ષણ) તો પુદ્ગલદ્રવ્યકા હોનેસે, [મૂઢમતે ] હે મૂઢબુદ્ધિ ! [પુદ્ગલદ્રવ્યં ] પુદ્ગલદ્રવ્ય હી [જીવઃ ] જીવ કહલાયા [ચ ] ઔર (માત્ર સંસાર-અવસ્થામેં હી નહીં કિન્તુ) [નિર્વાણમ્ ઉપગતઃ અપિ ] નિર્વાણ પ્રાપ્ત હોને પર ભી [પુદ્ગલઃ ] પુદ્ગલ હી [જીવત્વં ] જીવત્વકો [પ્રાપ્તઃ ] પ્રાપ્ત હુઆ !
ટીકા : — ફિ ર જિસકા યહ અભિપ્રાય હૈ કિ — સંસાર-અવસ્થામેં જીવકા વર્ણાદિભાવોંકે સાથ તાદાત્મ્યસમ્બન્ધ હૈ, ઉસકે મતમેં સંસાર-અવસ્થાકે સમય વહ જીવ અવશ્ય રૂપિત્વકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ; ઔર રૂપિત્વ તો કિસી દ્રવ્યકા, શેષ દ્રવ્યોંસે અસાધારણ ઐસા લક્ષણ હૈ . ઇસલિયે રૂપિત્વ(લક્ષણ)સે લક્ષિત (લક્ષ્યરૂપ હોનેવાલા) જો કુછ હો વહી જીવ હૈ . રૂપિત્વસે લક્ષિત તો પુદ્ગલદ્રવ્ય હી હૈ . ઇસપ્રકાર પુદ્ગલદ્રવ્ય હી સ્વયં જીવ હૈ, કિન્તુ ઉસકે અતિરિક્ત દૂસરા કોઈ જીવ નહીં હૈ . ઐસા હોને પર, મોક્ષ-અવસ્થામેં ભી પુદ્ગલદ્રવ્ય હી સ્વયં જીવ (સિદ્ધ હોતા) હૈ, કિન્તુ ઉસકે અતિરિક્ત અન્ય કોઈ જીવ (સિદ્ધ હોતા) નહીં; ક્યોંકિ સદા અપને સ્વલક્ષણસે લક્ષિત ઐસા દ્રવ્ય સભી અવસ્થાઓંમેં હાનિ અથવા હ્રાસકો ન પ્રાપ્ત હોનેસે અનાદિ-અનન્ત હોતા હૈ . ઐસા હોનેસે, ઉસકે મતમેં ભી (સંસાર-અવસ્થામેં હી જીવકા વર્ણાદિકે સાથ તાદાત્ય માનનેવાલેકે મતમેં ભી), પુદ્ગલોંસે ભિન્ન ઐસા કોઈ જીવદ્રવ્ય ન રહનેસે, જીવકા અવશ્ય અભાવ હોતા હૈ .
ભાવાર્થ : — યદિ ઐસા માના જાય કિ સંસાર-અવસ્થામેં જીવકા વર્ણાદિકે સાથ
૧૧૮