યત્કિલ બાદરસૂક્ષ્મૈકેન્દ્રિયદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચેન્દ્રિયપર્યાપ્તાપર્યાપ્તા ઇતિ શરીરસ્ય સંજ્ઞાઃ સૂત્રે જીવસંજ્ઞાત્વેનોક્તાઃ અપ્રયોજનાર્થઃ પરપ્રસિદ્ધયા ઘૃતઘટવદ્વયવહારઃ . યથા હિ કસ્યચિદાજન્મ- પ્રસિદ્ધૈકઘૃતકુમ્ભસ્ય તદિતરકુમ્ભાનભિજ્ઞસ્ય પ્રબોધનાય યોઽયં ઘૃતકુમ્ભઃ સ મૃણ્મયો, ન ઘૃતમય ઇતિ તત્પ્રસિદ્ધયા કુમ્ભે ઘૃતકુમ્ભવ્યવહારઃ, તથાસ્યાજ્ઞાનિનો લોકસ્યાસંસારપ્રસિદ્ધાશુદ્ધજીવસ્ય શુદ્ધજીવાનભિજ્ઞસ્ય પ્રબોધનાય યોઽયં વર્ણાદિમાન્ જીવઃ સ જ્ઞાનમયો, ન વર્ણાદિમય ઇતિ તત્પ્રસિદ્ધયા જીવે વર્ણાદિમદ્વયવહારઃ .
[સૂત્રે ] સૂત્રમેં [વ્યવહારતઃ ] વ્યવહારસે [ઉક્તાઃ ] કહી હૈં .
ટીકા : — બાદર, સૂક્ષ્મ, એકેન્દ્રિય, દ્વીન્દ્રિય, ત્રીન્દ્રિય, ચતુરિન્દ્રિય, પંચેન્દ્રિય, પર્યાપ્ત, અપર્યાપ્ત — ઇન શરીરકી સંજ્ઞાઓંકો (નામોંકો) સૂત્રમેં જીવસંજ્ઞારૂપસે કહા હૈ, વહ પરકી પ્રસિદ્ધિકે કારણ, ‘ઘીકે ઘડે’ કી ભાઁતિ વ્યવહાર હૈ — કિ જો વ્યવહાર અપ્રયોજનાર્થ હૈ (અર્થાત્ ઉસમેં પ્રયોજનભૂત વસ્તુ નહીં હૈ) . ઇસી બાતકો સ્પષ્ટ કહતે હૈં : —
જૈસે કિસી પુરુષકો જન્મસે લેકર માત્ર ‘ઘીકા ઘડા’ હી પ્રસિદ્ધ (જ્ઞાત) હો, ઉસકે અતિરિક્ત વહ દૂસરે ઘડેકો ન જાનતા હો, ઉસે સમઝાનેકે લિયે ‘‘જો યહ ‘ઘીકા ઘડા’ હૈ સો મિટ્ટીમય હૈ, ઘીમય નહીં’’ ઇસપ્રકાર (સમઝાનેવાલેકે દ્વારા) ઘડેમેં ‘ઘીકા ઘડે’કા વ્યવહાર કિયા જાતા હૈ, ક્યોંકિ ઉસ પુરુષકો ‘ઘીકા ઘડા’ હી પ્રસિદ્ધ (જ્ઞાત) હૈ; ઇસીપ્રકાર ઇસ અજ્ઞાની લોકકો અનાદિ સંસારસે લેકર ‘અશુદ્ધ જીવ’ હી પ્રસિદ્ધ (જ્ઞાત) હૈ, વહ શુદ્ધ જીવકો નહીં જાનતા, ઉસે સમઝાનેકે લિયે ( — શુદ્ધ જીવકા જ્ઞાન કરાનેકે લિયે) ‘‘જો યહ ‘વર્ણાદિમાન જીવ’ હૈ સો જ્ઞાનમય હૈ , વર્ણાદિમય નહીં ’’ ઇસપ્રકાર (સૂત્રમેં) જીવમેં વર્ણાદિ-માનપનેકા વ્યવહાર કિયા ગયા હૈ, ક્યોંકિ ઉસ અજ્ઞાની લોકકો ‘વર્ણાદિમાન્ જીવ’ હી પ્રસિદ્ધ (જ્ઞાત) હૈં ..૬૭..
અબ ઇસી અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ચેત્ ] યદિ [ઘૃતકુમ્ભાભિધાને અપિ ] ‘ઘીકા ઘડા’ ઐસા કહને પર ભી [કુમ્ભઃ ઘૃતમયઃ ન ] ઘડા હૈ વહ ઘીમય નહીં હૈ ( — મિટ્ટીમય હી હૈ), [વર્ણાદિમત્-જીવ-જલ્પને અપિ ] તો ઇસીપ્રકાર ‘વર્ણાદિમાન્ જીવ’ ઐસા કહને પર ભી [જીવઃ ન તન્મયઃ ] જીવ હૈ વહ વર્ણાદિમય નહીં હૈ (-જ્ઞાનઘન હી હૈ) .
૧૨૨