એવં રાગદ્વેષમોહપ્રત્યયકર્મનોકર્મવર્ગવર્ગણાસ્પર્ધકાધ્યાત્મસ્થાનાનુભાગસ્થાનયોગસ્થાનબંધ- સ્થાનોદયસ્થાનમાર્ગણાસ્થાનસ્થિતિબંધસ્થાનસંક્લેશસ્થાનવિશુદ્ધિસ્થાનસંયમલબ્ધિસ્થાનાન્યપિ પુદ્ગલ- કર્મપૂર્વકત્વે સતિ, નિત્યમચેતનત્વાત્, પુદ્ગલ એવ, ન તુ જીવ ઇતિ સ્વયમાયાતમ્ . તતો રાગાદયો ભાવા ન જીવ ઇતિ સિદ્ધમ્ .
ઇસીપ્રકાર રાગ, દ્વેષ, મોહ, પ્રત્યય, કર્મ, નોકર્મ, વર્ગ, વર્ગણા, સ્પર્ધક, અધ્યાત્મસ્થાન, અનુભાગસ્થાન, યોગસ્થાન, બન્ધસ્થાન, ઉદયસ્થાન, માર્ગણાસ્થાન, સ્થિતિબન્ધસ્થાન, સંક્લેશસ્થાન, વિશુદ્ધિસ્થાન ઔર સંયમલબ્ધિસ્થાન ભી પુદ્ગલકર્મપૂર્વક હોતે હોનેસે, સદા હી અચેતન હોનેસે, પુદ્ગલ હી હૈં — જીવ નહીં ઐસા સ્વતઃ સિદ્ધ હો ગયા .
ઇસસે યહ સિદ્ધ હુઆ કિ રાગાદિભાવ જીવ નહીં હૈં .
ભાવાર્થ : — શુદ્ધદ્રવ્યાર્થિક નયકી દૃષ્ટિમેં ચૈતન્ય અભેદ હૈ ઔર ઉસકે પરિણામ ભી સ્વાભાવિક શુદ્ધ જ્ઞાન-દર્શન હૈં . પરનિમિત્તસે હોનેવાલે ચૈતન્યકે વિકાર, યદ્યપિ ચૈતન્ય જૈસે દિખાઈ દેતે હૈં તથાપિ, ચૈતન્યકી સર્વ અવસ્થાઓંમેં વ્યાપક ન હોનેસે ચૈતન્યશૂન્ય હૈં — જડ હૈં . ઔર આગમમેં ભી ઉન્હેં અચેતન કહા હૈ . ભેદજ્ઞાની ભી ઉન્હેં ચૈતન્યસે ભિન્નરૂપ અનુભવ કરતે હૈં, ઇસલિયે ભી વે અચેતન હૈં, ચેતન નહીં .
પ્રશ્ન : — યદિ વે ચેતન નહીં હૈં તો ક્યા હૈં ? વે પુદ્ગલ હૈં યા કુછ ઔર ?
ઉત્તર : — વે પુદ્ગલકર્મપૂર્વક હોતે હૈં, ઇસલિયે વે નિશ્ચયસે પુદ્ગલ હી હૈં, ક્યોંકિ કારણ જૈસા હી કાર્ય હોતા હૈ .
ઇસપ્રકાર યહ સિદ્ધ કિયા કિ પુદ્ગલકર્મકે ઉદયકે નિમિત્તસે હોનેવાલે ચૈતન્યકે વિકાર ભી જીવ નહીં, પુદ્ગલ હૈં ..૬૮..
અબ યહાઁ પ્રશ્ન હોતા હૈ કિ વર્ણાદિક ઔર રાગાદિક જીવ નહીં હૈં તો જીવ કૌન હૈ ? ઉસકે ઉત્તરરૂપ શ્લોક કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [અનાદિ ] જો અનાદિ૧ હૈ, [અનન્તમ્ ] અનન્ત૨ હૈ, [અચલં ]
૧૨૪
૧. અર્થાત્ કિસી કાલ ઉત્પન્ન નહીં હુઆ . ૨. અર્થાત્ કિસી કાલ જિસકા વિનાશ નહીં .