નામૂર્તત્વમુપાસ્ય પશ્યતિ જગજ્જીવસ્ય તત્ત્વં તતઃ .
વ્યક્તં વ્યંજિતજીવતત્ત્વમચલં ચૈતન્યમાલમ્બ્યતામ્ ..૪૨..
અચલ૧ હૈ, [સ્વસંવેદ્યમ્ ] સ્વસંવેદ્ય૨ હૈ [તુ ] ઔર [સ્ફુ ટમ્ ] પ્રગટ૩ હૈ — ઐસા જો [ઇદં ચૈતન્યમ્ ] યહ ચૈતન્ય [ઉચ્ચૈઃ ] અત્યન્ત [ચકચકાયતે ] ચકચકિત – પ્રકાશિત હો રહા હૈ, [સ્વયં જીવઃ ] વહ સ્વયં હી જીવ હૈ .
ભાવાર્થ : — વર્ણાદિક ઔર રાગાદિક ભાવ જીવ નહીં હૈં, કિન્તુ જૈસા ઊ પર કહા વૈસા ચૈતન્યભાવ હી જીવ હૈ .૪૧.
અબ, કાવ્ય દ્વારા યહ સમઝાતે હૈં કિ ચેતનત્વ હી જીવકા યોગ્ય લક્ષણ હૈ : —
શ્લોકાર્થ : — [યતઃ અજીવઃ અસ્તિ દ્વેધા ] અજીવ દો પ્રકારકે હૈં — [વર્ણાદ્યૈઃ સહિતઃ ] વર્ણાદિસહિત [તથા વિરહિતઃ ] ઔર વર્ણાદિરહિત; [તતઃ ] ઇસલિયે [અમૂર્તત્વમ્ ઉપાસ્ય ] અમૂર્તત્વકા આશ્રય લેકર ભી (અર્થાત્ અમૂર્તત્વકો જીવકા લક્ષણ માનકર ભી) [જીવસ્ય તત્ત્વં ] જીવકે યથાર્થ સ્વરૂપકો [જગત્ ન પશ્યતિ ] જગત્ નહીં દેખ સકતા; — [ઇતિ આલોચ્ય ] ઇસપ્રકાર પરીક્ષા કરકે [વિવેચકૈઃ ] ભેદજ્ઞાની પુરુષોંને [ન અવ્યાપિ અતિવ્યાપિ વા ] અવ્યાપ્તિ ઔર અતિવ્યાપ્તિ દૂષણોંસે રહિત [ચૈતન્યમ્ ] ચેતનત્વકો જીવકા લક્ષણ કહા હૈ [સમુચિતં ] વહ યોગ્ય હૈ . [વ્યક્તં ] વહ ચૈતન્યલક્ષણ પ્રગટ હૈ, [વ્યંજિત-જીવ-તત્ત્વમ્ ] ઉસને જીવકે યથાર્થ સ્વરૂપકો પ્રગટ કિયા હૈ ઔર [અચલં ] વહ અચલ હૈ — ચલાચલતા રહિત, સદા વિદ્યમાન હૈ . [આલમ્બ્યતામ્ ] જગત્ ઉસીકા અવલમ્બન કરો ! (ઉસસે યથાર્થ જીવકા ગ્રહણ હોતા હૈ .)
ભાવાર્થ : — નિશ્ચયસે વર્ણાદિભાવ — વર્ણાદિભાવોંમેં રાગાદિભાવ અન્તર્હિત હૈં — જીવમેં કભી વ્યાપ્તિ નહીં હોતે, ઇસલિયે વે નિશ્ચયસે જીવકે લક્ષણ હૈં હી નહીં; ઉન્હેં વ્યવહારસે જીવકા લક્ષણ માનને પર ભી અવ્યાપ્તિ નામક દોષ આતા હૈ, ક્યોંકિ સિદ્ધ જીવોંમેં વે ભાવ વ્યવહારસે ભી વ્યાપ્ત નહીં હોતે . ઇસલિયે વર્ણાદિભાવોંકા આશ્રય લેનેસે જીવકા યથાર્થસ્વરૂપ જાના હી નહીં જાતા .
યદ્યપિ અમૂર્તત્વ સર્વ જીવોંમેં વ્યાપ્ત હૈ તથાપિ ઉસે જીવકા લક્ષણ માનને પર અતિવ્યાપ્તિનામક દોષ આતા હૈ,કારણ કિ પાઁચ અજીવ દ્રવ્યોંમેંસે એક પુદ્ગલદ્રવ્યકે અતિરિક્ત ધર્મ,
૧. અર્થાત્ જો કભી ચૈતન્યપનેસે અન્યરૂપ – ચલાચલ નહીં હોતા . ૨. અર્થાત્ જો સ્વયં અપને આપસે હી જાના જાતા હૈ . ૩. અર્થાત્ છુપા હુઆ નહીં .