જ્ઞાની જનોઽનુભવતિ સ્વયમુલ્લસન્તમ્ .
મોહસ્તુ તત્કથમહો બત નાનટીતિ ..૪૩..
વર્ણાદિમાન્નટતિ પુદ્ગલ એવ નાન્યઃ .
ચૈતન્યધાતુમયમૂર્તિરય ચ જીવઃ ..૪૪..
અધર્મ, આકાશ ઔર કાલ — યે ચાર દ્રવ્ય અમૂર્ત હોનેસે, અમૂર્તત્વ જીવમેં વ્યાપતા હૈ વૈસે હી ચાર અજીવ દ્રવ્યોંમેં ભી વ્યાપતા હૈ; ઇસપ્રકાર અતિવ્યાપ્તિ દોષ આતા હૈ . ઇસલિયે અમૂર્તત્વકા આશ્રય લેનેસે ભી જીવકે યથાર્થ સ્વરૂપકા ગ્રહણ નહીં હોતા .
ચૈતન્યલક્ષણ સર્વ જીવોંમેં વ્યાપતા હોનેસે અવ્યાપ્તિદોષસે રહિત હૈ, ઔર જીવકે અતિરિક્ત કિસી અન્ય દ્રવ્યમેં વ્યાપતા ન હોનેસે અતિવ્યાપ્તિદોષસે રહિત હૈ; ઔર વહ પ્રગટ હૈ; ઇસલિયે ઉસીકા આશ્રય ગ્રહણ કરનેસે જીવકે યથાર્થ સ્વરૂપકા ગ્રહણ હો સકતા હૈ .૪૨.
અબ, ‘જબ કિ ઐસે લક્ષણસે જીવ પ્રગટ હૈ તબ ભી અજ્ઞાની જનોંકો ઉસકા અજ્ઞાન ક્યોં રહતા હૈ ? — ઇસપ્રકાર આચાર્યદેવ આશ્ચર્ય તથા ખેદ પ્રગટ કરતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ઇતિ લક્ષણતઃ ] યોં પૂર્વોક્ત ભિન્ન લક્ષણકે કારણ [જીવાત્ અજીવમ્ વિભિન્નં ] જીવસે અજીવ ભિન્ન હૈ [સ્વયમ્ ઉલ્લસન્તમ્ ] ઉસે (અજીવકો) અપને આપ હી (-સ્વતન્ત્રપને, જીવસે ભિન્નપને) વિલસિત હુઆ — પરિણમિત હોતા હુઆ [જ્ઞાની જનઃ ] જ્ઞાનીજન [અનુભવતિ ] અનુભવ કરતે હૈં, [તત્ ] તથાપિ [અજ્ઞાનિનઃ ] અજ્ઞાનીકો [નિરવધિ-પ્રવિજૃમ્ભિતઃ અયં મોહઃ તુ ] અમર્યાદરૂપસે ફૈ લા હુઆ યહ મોહ (અર્થાત્ સ્વ-પરકે એકત્વકી ભ્રાન્તિ) [કથમ્ નાનટીતિ ] ક્યોં નાચતા હૈ — [અહો બત ] યહ હમેં મહા આશ્ચર્ય ઔર ખેદ હૈ ! ૪૩.
અબ પુનઃ મોહકા પ્રતિષેધ કરતે હુએ કહતે હૈં કિ ‘યદિ મોહ નાચતા હૈ તો નાચો ? તથાપિ ઐસા હી હૈ’ : —
શ્લોકાર્થ : — [અસ્મિન્ અનાદિનિ મહતિ અવિવેક-નાટયે ] ઇસ અનાદિકાલીન મહા
૧૨૬