જીવાજીવૌ સ્ફુ ટવિઘટનં નૈવ યાવત્પ્રયાતઃ .
જ્ઞાતૃદ્રવ્યં સ્વયમતિરસાત્તાવદુચ્ચૈશ્ચકાશે ..૪૫..
હૈ, [ન અન્યઃ ] અન્ય કોઈ નહીં; (અભેદ જ્ઞાનમેં પુદ્ગલ હી અનેક પ્રકારકા દિખાઈ દેતા હૈ, જીવ
તો અનેક પ્રકારકા નહીં હૈ;) [ચ ] ઔર [અયં જીવઃ ] યહ જીવ તો [રાગાદિ-પુદ્ગલ-વિકાર-
વિરુદ્ધ-શુદ્ધ-ચૈતન્યધાતુમય-મૂર્તિઃ ] રાગાદિક પુદ્ગલ-વિકારોંસે વિલક્ષણ, શુદ્ધ ચૈતન્યધાતુમય
મૂર્તિ હૈ .
ભાવાર્થ : — રાગાદિક ચિદ્વિકારોંકો (-ચૈતન્યવિકારોંકો) દેખકર ઐસા ભ્રમ નહીં કરના કિ યે ભી ચૈતન્ય હી હૈં, ક્યોંકિ ચૈતન્યકી સર્વઅવસ્થાઓંમેં વ્યાપ્ત હોં તો ચૈતન્યકે કહલાયેં . રાગાદિ વિકાર સર્વ અવસ્થાઓંમેં વ્યાપ્ત નહીં હોતે — મોક્ષઅવસ્થામેં ઉનકા અભાવ હૈ . ઔર ઉનકા અનુભવ ભી આકુલતામય દુઃખરૂપ હૈ . ઇસલિયે વે ચેતન નહીં, જડ હૈં . ચૈતન્યકા અનુભવ નિરાકુલ હૈ, વહી જીવકા સ્વભાવ હૈ ઐસા જાનના .૪૪.
અબ, ભેદજ્ઞાનકી પ્રવૃત્તિકે દ્વારા યહ જ્ઞાતાદ્રવ્ય સ્વયં પ્રગટ હોતા હૈ ઇસપ્રકાર કલશમેં મહિમા પ્રગટ કરકે અધિકાર પૂર્ણ કરતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ઇત્થં ] ઇસપ્રકાર [જ્ઞાન-ક્રકચ-કલના-પાટનં ] જ્ઞાનરૂપી કરવતકા જો બારમ્બાર અભ્યાસ હૈ ઉસે [નાટયિત્વા ] નચાકર [યાવત્ ] જહાઁ [જીવાજીવૌ ] જીવ ઔર અજીવ દોનાેં [સ્ફુ ટ-વિઘટનં ન એવ પ્રયાતઃ ] પ્રગટરૂપસે અલગ નહીં હુએ, [તાવત્ ] વહાઁ તો [જ્ઞાતૃદ્રવ્ય ] જ્ઞાતાદ્રવ્ય, [પ્રસભ-વિકસત્-વ્યક્ત -ચિન્માત્રશક્ત્યા ] અત્યન્ત વિકાસરૂપ હોતી હુઈ અપની પ્રગટ ચિન્માત્રશક્તિસે [વિશ્વં વ્યાપ્ય ] વિશ્વકો વ્યાપ્ત કરકે, [સ્વયમ્ ] અપને આપ હી [અતિરસાત્ ] અતિ વેગસે [ઉચ્ચૈઃ ] ઉગ્રતયા અર્થાત્ આત્યન્તિકરૂપસે [ચકાશે ] પ્રકાશિત હો ઉઠા .
ભાવાર્થ : — ઇસ કલશકા આશય દો પ્રકારસે હૈ : —
ઉપરોક્ત જ્ઞાનકા અભ્યાસ કરતે કરતે જહાઁ જીવ ઔર અજીવ દોનોં સ્પષ્ટ ભિન્ન સમઝમેં આયે કિ તત્કાલ હી આત્માકા નિર્વિકલ્પ અનુભવ હુઆ — સમ્યગ્દર્શન હુઆ . (સમ્યગ્દૃષ્ટિ આત્મા શ્રુતજ્ઞાનસે વિશ્વકે સમસ્ત ભાવોંકો સંક્ષેપસે અથવા વિસ્તારસે જાનતા હૈ ઔર નિશ્ચયસે વિશ્વકો પ્રત્યક્ષ જાનનેકા ઉસકા સ્વભાવ હૈ; ઇસલિયે યહ કહા કિ વહ વિશ્વકો જાનતા હૈ .) એક આશય તો ઇસપ્રકાર હૈ .