યઃ ખલુ મોહરાગદ્વેષસુખદુઃખાદિરૂપેણાન્તરુત્પ્લવમાનં કર્મણઃ પરિણામં સ્પર્શરસગંધ- વર્ણશબ્દબંધસંસ્થાનસ્થૌલ્યસૌક્ષ્મ્યાદિરૂપેણ બહિરુત્પ્લવમાનં નોકર્મણઃ પરિણામં ચ સમસ્તમપિ પરમાર્થતઃ પુદ્ગલપરિણામપુદ્ગલયોરેવ ઘટમૃત્તિકયોરિવ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસદ્ભાવાત્ પુદ્ગલદ્રવ્યેણ કર્ત્રા સ્વતંત્રવ્યાપકેન સ્વયં વ્યાપ્યમાનત્વાત્કર્મત્વેન ક્રિયમાણં પુદ્ગલપરિણામાત્મનોર્ઘટકુમ્ભકારયોરિવ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાભાવાત્ કર્તૃકર્મત્વાસિદ્ધૌ ન નામ કરોત્યાત્મા, કિન્તુ પરમાર્થતઃ પુદ્ગલપરિણામ- જ્ઞાનપુદ્ગલયોર્ઘટકુંભકારવદ્વયાપ્યવ્યાપકભાવાભાવાત્ કર્તૃકર્મત્વાસિદ્ધાવાત્મપરિણામાત્મનોર્ઘટ- મૃત્તિકયોરિવ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસદ્ભાવાદાત્મદ્રવ્યેણ કર્ત્રા સ્વતન્ત્રવ્યાપકેન સ્વયં વ્યાપ્યમાનત્વાત્ પુદ્ગલપરિણામજ્ઞાનં કર્મત્વેન કુર્વન્તમાત્માનં જાનાતિ સોઽત્યન્તવિવિક્તજ્ઞાનીભૂતો જ્ઞાની સ્યાત્ . ન ચૈવં જ્ઞાતુઃ પુદ્ગલપરિણામો વ્યાપ્યઃ, પુદ્ગલાત્મનોર્જ્ઞેયજ્ઞાયકસમ્બન્ધવ્યવહારમાત્રે સત્યપિ

ટીકા : — નિશ્ચયસે મોહ, રાગ, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ આદિરૂપસે અન્તરઙ્ગમેં ઉત્પન્ન હોનેવાલા જો કર્મકા પરિણામ, ઔર સ્પર્શ, રસ, ગન્ધ, વર્ણ, શબ્દ, બન્ધ, સંસ્થાન, સ્થૂલતા, સૂક્ષ્મતા આદિરૂપસે બાહર ઉત્પન્ન હોનેવાલા જો નોકર્મકા પરિણામ, વહ સબ હી પુદ્ગલપરિણામ હૈં . પરમાર્થસે, જૈસે ઘડેકે ઔર મિટ્ટીકે વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકા સદ્ભાવ હોનેસે કર્તાકર્મપના હૈ ઉસીપ્રકાર પુદ્ગલપરિણામકે ઔર પુદ્ગલકે હી વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકા સદ્ભાવ હોનેસે કર્તાકર્મપના હૈ . પુદ્ગલદ્રવ્ય સ્વતન્ત્ર વ્યાપક હૈ, ઇસલિયે પુદ્ગલપરિણામકા કર્તા હૈ ઔર પુદ્ગલપરિણામ ઉસ વ્યાપકસે સ્વયં વ્યાપ્ત (વ્યાપ્યરૂપ) હોનેકે કારણ કર્મ હૈ . ઇસલિયે પુદ્ગલદ્રવ્યકે દ્વારા કર્તા હોકર કર્મરૂપસે કિયા જાનેવાલા જો સમસ્ત કર્મનોકર્મરૂપ પુદ્ગલપરિણામ હૈ ઉસે જો આત્મા, પુદ્ગલપરિણામકો ઔર આત્માકો ઘટ ઔર કુમ્હારકી ભાઁતિ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકે અભાવકે કારણ કર્તાકર્મપનેકી અસિદ્ધિ હોનેસે, પરમાર્થસે કરતા નહીં હૈ, પરન્તુ (માત્ર) પુદ્ગલપરિણામકે જ્ઞાનકો (આત્માકે) કર્મરૂપસે કરતે હુએ અપને આત્માકો જાનતા હૈ, વહ આત્મા (કર્મનોકર્મસે) અત્યન્ત ભિન્ન જ્ઞાનસ્વરૂપ હોતા હુઆ જ્ઞાની હૈ

(પુદ્ગલપરિણામકા જ્ઞાન આત્માકા કર્મ કિસ પ્રકાર હૈ ? સો સમઝાતે હૈં : — ) પરમાર્થસે પુદ્ગલપરિણામકે જ્ઞાનકો ઔર પુદ્ગલકો ઘટ ઔર કુમ્હારકી ભાઁતિ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકા અભાવ હોનેસે કર્તાકર્મપનેકી અસિદ્ધિ હૈ ઔર જૈસે ઘડે ઔર મિટ્ટીકે વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકા સદ્ભાવ હોનેસે કર્તાકર્મપના હૈ ઉસીપ્રકાર આત્મપરિણામ ઔર આત્માકે વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકા સદ્ભાવ હોનેસે કર્તાકર્મપના હૈ . આત્મદ્રવ્ય સ્વતન્ત્ર વ્યાપક હોનેસે આત્મપરિણામકા અર્થાત્ પુદ્ગલપરિણામકે જ્ઞાનકા કર્તા હૈ ઔર પુદ્ગલપરિણામકા જ્ઞાન ઉસ વ્યાપકસે સ્વયં વ્યાપ્ત (વ્યાપ્યરૂપ) હોનેસે કર્મ હૈ . ઔર ઇસપ્રકાર (જ્ઞાતા પુદ્ગલપરિણામકા જ્ઞાન કરતા હૈ

૧૪૨