વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસમ્ભવમૃતે કા કર્તૃકર્મસ્થિતિઃ .
જ્ઞાનીભૂય તદા સ એષ લસિતઃ કર્તૃત્વશૂન્યઃ પુમાન્ ..૪૯..
આત્માકે જ્ઞેયજ્ઞાયકસમ્બન્ધ વ્યવહારમાત્ર હોને પર ભી પુદ્ગલપરિણામ જિસકા નિમિત્ત હૈ ઐસા
જ્ઞાન હી જ્ઞાતાકા વ્યાપ્ય હૈ . (ઇસલિયે વહ જ્ઞાન હી જ્ઞાતાકા કર્મ હૈ .)..૭૫..
અબ ઇસી અર્થકા સમર્થક કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [વ્યાપ્યવ્યાપકતા તદાત્મનિ ભવેત્ ] વ્યાપ્યવ્યાપકતા તત્સ્વરૂપમેં હી હોતી હૈ, [અતદાત્મનિ અપિ ન એવ ] અતત્સ્વરૂપમેં નહીં હી હોતી . ઔર [વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસમ્ભવમ્ ઋતે ] વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકે સમ્ભવ બિના [કર્તૃકર્મસ્થિતિઃ કા ] કર્તાકર્મકી સ્થિતિ કૈસી ? અર્થાત્ કર્તાકર્મકી સ્થિતિ નહીં હી હોતી . [ઇતિ ઉદ્દામ-વિવેક- ઘસ્મર-મહોભારેણ ] ઐસે પ્રબલ વિવેકરૂપ, ઔર સબકો ગ્રાસીભૂત કરનેકે સ્વભાવવાલે જ્ઞાનપ્રકાશકે ભારસે [તમઃ ભિન્દન્ ] અજ્ઞાનાંધકારકો ભેદતા હુઆ, [સઃ એષઃ પુમાન્ ] યહ આત્મા [જ્ઞાનીભૂય ] જ્ઞાનસ્વરૂપ હોકર, [તદા ] ઉસ સમય [કર્તૃત્વશૂન્યઃ લસિતઃ ] કર્તૃત્વરહિત હુઆ શોભિત હોતા હૈ .
ભાવાર્થ : — જો સર્વ અવસ્થાઓંમેં વ્યાપ્ત હોતા હૈ સો તો વ્યાપક હૈ ઔર કોઈ એક અવસ્થાવિશેષ વહ, (ઉસ વ્યાપકકા) વ્યાપ્ય હૈ . ઇસપ્રકાર દ્રવ્ય તો વ્યાપક હૈ ઔર પર્યાય વ્યાપ્ય હૈ . દ્રવ્ય-પર્યાય અભેદરૂપ હી હૈ . જો દ્રવ્યકા આત્મા, સ્વરૂપ અથવા સત્ત્વ હૈ વહી પર્યાયકા આત્મા, સ્વરૂપ અથવા સત્ત્વ હૈ . ઐસા હોનેસે દ્રવ્ય પર્યાયમેં વ્યાપ્ત હોતા હૈ ઔર પર્યાય દ્રવ્યકે દ્વારા વ્યાપ્ત હો જાતી હૈ . ઐસી વ્યાપ્યવ્યાપકતા તત્સ્વરૂપમેં હી (અભિન્ન સત્તાવાલે પદાર્થમેં હી) હોતી હૈ; અતત્સ્વરૂપમેં (જિનકી સત્તા – સત્ત્વ ભિન્ન-ભિન્ન હૈ ઐસે પદાર્થોંમેં) નહીં હી હોતી . જહાઁ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવ હોતા હૈ વહીં કર્તાકર્મભાવ હોતા હૈ; વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકે બિના કર્તાકર્મભાવ નહીં હોતા . જો ઐસા જાનતા હૈ વહ પુદ્ગલ ઔર આત્માકે કર્તાકર્મભાવ નહીં હૈ ઐસા જાનતા હૈ . ઐસા જાનને પર વહ જ્ઞાની હોતા હૈ, કર્તાકર્મભાવસે રહિત હોતા હૈ ઔર જ્ઞાતાદ્રષ્ટા — જગતકા સાક્ષીભૂત — હોતા હૈ .૪૯.