સહ ન કર્તૃકર્મભાવઃ .
સ્વપરિણામં જાનતો જીવસ્ય સહ પુદ્ગલેન કર્તૃકર્મભાવઃ કિં ભવતિ કિં ન ભવતીતિ ચેત્ — ણ વિ પરિણમદિ ણ ગિણ્હદિ ઉપ્પજ્જદિ ણ પરદવ્વપજ્જાએ .
ણાણી જાણંતો વિ હુ સગપરિણામં અણેયવિહં ..૭૭.. વ્યાપ્યલક્ષણવાલા પરદ્રવ્યપરિણામસ્વરૂપ કર્મ હૈ, ઉસે ન કરનેવાલે જ્ઞાનીકો પુદ્ગલકે સાથ કર્તાકર્મભાવ નહીં હૈ . ભાવાર્થ : — જીવ પુદ્ગલકર્મકો જાનતા હૈ તથાપિ ઉસે પુદ્ગલકે સાથ કર્તાકર્મપના નહીં હૈ .
સામાન્યતયા કર્તાકા કર્મ તીન પ્રકારકા કહા જાતા હૈ — નિર્વર્ત્ય, વિકાર્ય ઔર પ્રાપ્ય . કર્તાકે દ્વારા, જો પહલે ન હો ઐસા નવીન કુછ ઉત્પન્ન કિયા જાયે સો કર્તાકા નિર્વર્ત્ય કર્મ હૈ . કર્તાકે દ્વારા, પદાર્થમેં વિકાર – પરિવર્તન કરકે જો કુછ કિયા જાયે વહ કર્તાકા વિકાર્ય કર્મ હૈ . કર્તા, જો નયા ઉત્પન્ન નહીં કરતા તથા વિકાર કરકે ભી નહીં કરતા, માત્ર જિસે પ્રાપ્ત કરતા હૈ વહ કર્તાકા પ્રાપ્ય કર્મ હૈ .
જીવ પુદ્ગલકર્મકો નવીન ઉત્પન્ન નહીં કર સકતા, ક્યોંકિ ચેતન જડકો કૈસે ઉત્પન્ન કર સકતા હૈ ? ઇસલિયે પુદ્ગલકર્મ જીવકા નિર્વર્ત્ય કર્મ નહીં હૈ . જીવ પુદ્ગલમેં વિકાર કરકે ઉસે પુદ્ગલકર્મરૂપ પરિણમન નહીં કરા સકતા, ક્યોંકિ ચેતન જડકો કૈસે પરિણમિત કર સકતા હૈ ? ઇસલિયે પુદ્ગલકર્મ જીવકા વિકાર્ય કર્મ ભી નહીં હૈ . પરમાર્થસે જીવ પુદ્ગલકો ગ્રહણ નહીં કર સકતા, ક્યોંકિ અમૂર્તિક પદાર્થ મૂર્તિકકો કૈસે ગ્રહણ કર સકતા હૈ ? ઇસલિયે પુદ્ગલકર્મ જીવકા પ્રાપ્ય કર્મ ભી નહીં હૈ . ઇસપ્રકાર પુદ્ગલકર્મ જીવકા કર્મ નહીં હૈ ઔર જીવ ઉસકા કર્તા નહીં હૈ . જીવકા સ્વભાવ જ્ઞાતા હૈ, ઇસલિયે જ્ઞાનરૂપ પરિણમન કરતા હુઆ સ્વયં પુદ્ગલકર્મકો જાનતા હૈ; ઇસલિયે પુદ્ગલકર્મકો જાનનેવાલે ઐસે જીવકા પરકે સાથ કર્તાકર્મભાવ કૈસે હો સકતા હૈ ? નહીં હો સકતા ..૭૬..
અબ પ્રશ્ન કરતા હૈ કિ અપને પરિણામકો જાનનેવાલે ઐસે જીવકો પુદ્ગલકે સાથ કર્તાકર્મભાવ (કર્તાકર્મપના) હૈ યા નહીં ? ઉસકા ઉત્તર કહતે હૈં : —
પરદ્રવ્યપર્યાયોં ન પ્રણમે, નહિં ગ્રહે, નહિં ઊપજે ..૭૭..