યતો યં પ્રાપ્યં વિકાર્યં નિર્વર્ત્યં ચ વ્યાપ્યલક્ષણમાત્મપરિણામં કર્મ આત્મના સ્વયમન્તર્વ્યાપકેન ભૂત્વાદિમધ્યાન્તેષુ વ્યાપ્ય તં ગૃહ્ણતા તથા પરિણમતા તથોત્પદ્યમાનેન ચ ક્રિયમાણં જાનન્નપિ હિ જ્ઞાની સ્વયમન્તર્વ્યાપકો ભૂત્વા બહિઃસ્થસ્ય પરદ્રવ્યસ્ય પરિણામં મૃત્તિકાકલશમિવાદિમધ્યાન્તેષુ વ્યાપ્ય ન તં ગૃહ્ણાતિ ન તથા પરિણમતિ ન તથોત્પદ્યતે ચ, તતઃ પ્રાપ્યં વિકાર્યં નિર્વર્ત્યં ચ વ્યાપ્યલક્ષણં પરદ્રવ્યપરિણામં કર્માકુર્વાણસ્ય સ્વપરિણામં જાનતોઽપિ જ્ઞાનિનઃ પુદ્ગલેન સહ ન કર્તૃકર્મભાવઃ .
પુદ્ગલકર્મફલં જાનતો જીવસ્ય સહ પુદ્ગલેન કર્તૃકર્મભાવઃ કિં ભવતિ કિં ન ભવતીતિ ચેત્ —
ગાથાર્થ : — [જ્ઞાની ] જ્ઞાની [અનેકવિધમ્ ] અનેક પ્રકારકે [સ્વકપરિણામમ્ ] અપને પરિણામકો [જાનન્ અપિ ] જાનતા હુઆ ભી [ ખલુ ] નિશ્ચયસે [પરદ્રવ્યપર્યાયે ] પરદ્રવ્યકી પર્યાયમેં [ન અપિ પરિણમતિ ] પરિણમિત નહીં હોતા, [ ન ગૃહ્ણાતિ ] ઉસે ગ્રહણ નહીં કરતા ઔર [ન ઉત્પદ્યતે ] ઉસ – રૂપ ઉત્પન્ન નહીં હોતા .
ટીકા : — પ્રાપ્ય, વિકાર્ય ઔર નિર્વર્ત્ય ઐસા, વ્યાપ્યલક્ષણવાલા આત્માકે પરિણામસ્વરૂપ જો કર્મ (કર્તાકા કાર્ય), ઉસમેં આત્મા સ્વયં અન્તર્વ્યાપક હોકર, આદિ-મધ્ય-અન્તમેં વ્યાપ્ત હોકર, ઉસે ગ્રહણ કરતા હુઆ, ઉસ-રૂપ પરિણમન કરતા હુઆ ઔર ઉસ-રૂપ ઉત્પન્ન હોતા હુઆ, ઉસ આત્મપરિણામકો કરતા હૈ; ઇસપ્રકાર આત્માકે દ્વારા કિયે જાનેવાલે આત્મપરિણામકો જ્ઞાની જાનતા હુઆ ભી, જૈસે મિટ્ટી સ્વયં ઘડેમેં અન્તર્વ્યાપક હોકર, આદિ-મધ્ય-અન્તમેં વ્યાપ્ત હોકર, ઘડેકો ગ્રહણ કરતી હૈ, ઘડે઼કે રૂપમેં પરિણમિત હોતી હૈ ઔર ઘડેકે રૂપમેં ઉત્પન્ન હોતી હૈ ઉસીપ્રકાર, જ્ઞાની સ્વયં બાહ્યસ્થિત ઐસે પરદ્રવ્યકે પરિણામમેં અન્તર્વ્યાપક હોકર, આદિ-મધ્ય-અન્તમેં વ્યાપ્ત હોકર, ઉસે ગ્રહણ નહીં કરતા, ઉસ-રૂપ પરિણમિત નહીં હોતા ઔર ઉસ-રૂપ ઉત્પન્ન નહીં હોતા; ઇસલિયે યદ્યપિ જ્ઞાની અપને પરિણામકો જાનતા હૈ તથાપિ, પ્રાપ્ય, વિકાર્ય ઔર નિર્વર્ત્ય ઐસા જો વ્યાપ્યલક્ષણવાલા પરદ્રવ્યપરિણામસ્વરૂપ કર્મ હૈ, ઉસે ન કરનેવાલે જ્ઞાનીકો પુદ્ગલકે સાથ કર્તાકર્મભાવ નહીં હૈ
ભાવાર્થ : — જૈસા ૭૬વીં ગાથામેં કહા હૈ તદનુસાર યહાઁ ભી જાન લેના . વહાઁ ‘પુદ્ગલકર્મકો જાનતા હુઆ જ્ઞાની’ ઐસા કહા થા ઉસકે સ્થાન પર યહાઁ ‘અપને પરિણામકો જાનતા હુઆ જ્ઞાની’ ઐસા કહા હૈ — ઇતના અન્તર હૈ ..૭૭..
અબ પ્રશ્ન કરતા હૈ કિ પુદ્ગલકર્મકે ફલકો જાનનેવાલે ઐસે જીવકો પુદ્ગલકે સાથ કર્તાકર્મભાવ (કર્તાકર્મપના) હૈ યા નહીં ? ઉસકા ઉત્તર કહતે હૈં : —
૧૪૬