જીવપરિણામં સ્વપરિણામં સ્વપરિણામફલં ચાજાનતઃ પુદ્ગલદ્રવ્યસ્ય સહ જીવેન કર્તૃકર્મભાવઃ કિં ભવતિ કિં ન ભવતીતિ ચેત્ — ણ વિ પરિણમદિ ણ ગિણ્હદિ ઉપ્પજ્જદિ ણ પરદવ્વપજ્જાએ .
યતો જીવપરિણામં સ્વપરિણામં સ્વપરિણામફલં ચાપ્યજાનત્ પુદ્ગલદ્રવ્યં સ્વયમન્તર્વ્યાપકં ભૂત્વા પરદ્રવ્યસ્ય પરિણામં મૃત્તિકાકલશમિવાદિમધ્યાન્તેષુ વ્યાપ્ય ન તં ગૃહ્ણાતિ ન તથા પરિણમતિ ન તથોત્પદ્યતે ચ, કિન્તુ પ્રાપ્યં વિકાર્યં નિર્વર્ત્યં ચ વ્યાપ્યલક્ષણં સ્વભાવં કર્મ સ્વયમન્તર્વ્યાપકં
ભાવાર્થ : — જૈસા કિ ૭૬વીં ગાથામેં કહા ગયા થા તદનુસાર યહાઁ ભી જાન લેના . વહાઁ ‘પુદ્ગલકર્મકો જાનનેવાલા જ્ઞાની’ કહા થા ઔર યહાઁ ઉસકે બદલેમેં ‘પુદ્ગલકર્મકે ફલકો જાનનેવાલા જ્ઞાની’ ઐસા કહા હૈ — ઇતના વિશેષ હૈ ..૭૮..
અબ પ્રશ્ન કરતા હૈ કિ જીવકે પરિણામકો, અપને પરિણામકો ઔર અપને પરિણામકે ફલકો નહીં જાનનેવાલે ઐસે પુદ્ગલદ્રવ્યકો જીવકે સાથ કર્તાકર્મભાવ (કર્તાકર્મપના) હૈ યા નહીં ? ઇસકા ઉત્તર કહતે હૈં : —
પરદ્રવ્યપર્યાયોં ન પ્રણમે, નહિં ગ્રહે, નહિં ઊપજે ..૭૯..
ગાથાર્થ : — [તથા ] ઇસપ્રકાર [પુદ્ગલદ્રવ્યમ્ અપિ ] પુદ્ગલદ્રવ્ય ભી [પરદ્રવ્યપર્યાયે ] પરદ્રવ્યકે પર્યાયરૂપ [ન અપિ પરિણમતિ ] પરિણમિત નહીં હોતા, [ન ગૃહ્ણાતિ ] ઉસે ગ્રહણ નહીં કરતા ઔર [ન ઉત્પદ્યતે ] ઉસ – રૂપ ઉત્પન્ન નહીં હોતા; ક્યોંકિ વહ [સ્વકૈઃ ભાવૈઃ ] અપને હી ભાવોંસે ( – ભાવરૂપસે) [પરિણમતિ ] પરિણમન કરતા હૈ .
ટીકા : — જૈસે મિટ્ટી સ્વયં ઘડેમેં અન્તર્વ્યાપક હોકર, આદિ-મધ્ય-અન્તમેં વ્યાપ્ત હોકર, ઘડેકો ગ્રહણ કરતી હૈ, ઘડે઼રૂપમેં પરિણમિત હોતી હૈ ઔર ઘડેરૂપ ઉત્પન્ન હોતી હૈ ઉસીપ્રકાર જીવકે પરિણામકો, અપને પરિણામકો ઔર અપને પરિણામકે ફલકો ન જાનતા હુઆ ઐસા પુદ્ગલદ્રવ્ય સ્વયં પરદ્રવ્યકે પરિણામમેં અન્તર્વ્યાપક હોકર, આદિ-મધ્ય-અન્તમેં વ્યાપ્ત હોકર, ઉસે ગ્રહણ નહીં
૧૪૮