નિર્વર્ત્યં ચ વ્યાપ્યલક્ષણં પરદ્રવ્યપરિણામં કર્માકુર્વાણસ્ય જીવપરિણામં સ્વપરિણામં સ્વપરિણામફલં
ચાજાનતઃ પુદ્ગલદ્રવ્યસ્ય જીવેન સહ ન કર્તૃકર્મભાવઃ .
વ્યાપ્તૃવ્યાપ્યત્વમન્તઃ કલયિતુમસહૌ નિત્યમત્યન્તભેદાત્ .
વિજ્ઞાનાર્ચિશ્ચકાસ્તિ ક્રકચવદદયં ભેદમુત્પાદ્ય સદ્યઃ ..૫૦..
નિર્વર્ત્ય ઐસા જો વ્યાપ્યલક્ષણવાલા અપને સ્વભાવરૂપ કર્મ (કર્તાકા કાર્ય), ઉસમેં (વહ
પુદ્ગલદ્રવ્ય) સ્વયં અન્તર્વ્યાપક હોકર, આદિ-મધ્ય-અન્તમેં વ્યાપ્ત હોકર, ઉસીકો ગ્રહણ કરતા હૈ,
ઉસીરૂપ પરિણમિત હોતા હૈ ઔર ઉસી-રૂપ ઉત્પન્ન હોતા હૈ; ઇસલિયે જીવકે પરિણામકો, અપને
પરિણામકો ઔર અપને પરિણામકે ફલકો ન જાનતા હુઆ ઐસા પુદ્ગલદ્રવ્ય પ્રાપ્ય, વિકાર્ય ઔર
નિર્વર્ત્ય ઐસા જો વ્યાપ્યલક્ષણવાલા પરદ્રવ્યપરિણામસ્વરૂપ કર્મ હૈ, ઉસે નહીં કરતા હોનેસે, ઉસ
પુદ્ગલદ્રવ્યકો જીવકે સાથ કર્તાકર્મભાવ નહીં હૈ
ભાવાર્થ : — કોઈ ઐસા સમઝે કિ પુદ્ગલ જો કિ જડ હૈ ઔર કિસીકો નહીં જાનતા ઉસકો જીવકે સાથ કર્તાકર્મપના હોગા . પરન્તુ ઐસા ભી નહીં હૈ . પુદ્ગલદ્રવ્ય જીવકો ઉત્પન્ન નહીં કર સકતા, પરિણમિત નહીં કર સકતા તથા ગ્રહણ નહીં કર સકતા, ઇસલિયે ઉસકો જીવકે સાથ કર્તાકર્મભાવ નહીં હૈ . પરમાર્થસે કિસી ભી દ્રવ્યકો અન્ય દ્રવ્યકે સાથ કર્તાકર્મભાવ નહીં હૈ ..૭૯.. અબ ઇસી અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [જ્ઞાની ] જ્ઞાની તો [ઇમાં સ્વપરપરિણતિ ] અપની ઔર પરકી પરિણતિકો [જાનન્ અપિ ] જાનતા હુઆ પ્રવર્તતા હૈ [ચ ] ઔર [પુદ્ગલઃ અપિ અજાનન્ ] પુદ્ગલદ્રવ્ય અપની તથા પરકી પરિણતિકો ન જાનતા હુઆ પ્રવર્તતા હૈ; [નિત્યમ્ અત્યન્ત-ભેદાત્ ] ઇસપ્રકાર ઉનમેં સદા અત્યન્ત ભેદ હોનેસે (દોનોં ભિન્ન દ્રવ્ય હોનેસે), [અન્તઃ ] વે દોનોં પરસ્પર અન્તરઙ્ગમેં [વ્યાપ્તૃવ્યાપ્યત્વમ્ ] વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકો [કલયિતુમ્ અસહૌ ] પ્રાપ્ત હોનેમેં અસમર્થ હૈં . [અનયોઃ કર્તૃકર્મભ્રમમતિઃ ] જીવ-પુદ્ગલકો કર્તાકર્મભાવ હૈ ઐસી ભ્રમબુદ્ધિ [અજ્ઞાનાત્ ] અજ્ઞાનકે કારણ [તાવત્ ભાતિ ] વહાઁ તક ભાસિત હોતી હૈ કિ [યાવત્ ] જહાઁ તક [વિજ્ઞાનાર્ચિઃ ] (ભેદજ્ઞાન કરનેવાલી) વિજ્ઞાનજ્યોતિ [ક્રકચવત્ અદયં ] કરવત્કી ભાઁતિ નિર્દયતાસે (ઉગ્રતાસે) [સદ્યઃ ભેદમ્ ઉત્પાદ્ય ] જીવ-પુદ્ગલકા તત્કાલ ભેદ ઉત્પન્ન કરકે [ન ચકાસ્તિ ] પ્રકાશિત નહીં હોતી .