સમયસાર
[ ભગવાનશ્રીકુન્દકુન્દ-
જીવપુદ્ગલપરિણામયોરન્યોઽન્યનિમિત્તમાત્રત્વમસ્તિ તથાપિ ન તયોઃ કર્તૃકર્મભાવ ઇત્યાહ —
જીવપરિણામહેદું કમ્મત્તં પોગ્ગલા પરિણમંતિ . પોગ્ગલકમ્મણિમિત્તં તહેવ જીવો વિ પરિણમદિ ..૮૦.. ણ વિ કુવ્વદિ કમ્મગુણે જીવો કમ્મં તહેવ જીવગુણે . અણ્ણોણ્ણણિમિત્તેણ દુ પરિણામં જાણ દોણ્હં પિ ..૮૧.. એદેણ કારણેણ દુ કત્તા આદા સએણ ભાવેણ . પોગ્ગલકમ્મકદાણં ણ દુ કત્તા સવ્વભાવાણં ..૮૨..
જીવપરિણામહેતું કર્મત્વં પુદ્ગલાઃ પરિણમન્તિ .
પુદ્ગલકર્મનિમિત્તં તથૈવ જીવોઽપિ પરિણમતિ ..૮૦..
નાપિ કરોતિ કર્મગુણાન્ જીવઃ કર્મ તથૈવ જીવગુણાન્ .
અન્યોઽન્યનિમિત્તેન તુ પરિણામં જાનીહિ દ્વયોરપિ ..૮૧..
એતેન કારણેન તુ કર્તા આત્મા સ્વકેન ભાવેન .
પુદ્ગલકર્મકૃતાનાં ન તુ કર્તા સર્વભાવાનામ્ ..૮૨..
ભાવાર્થ : — ભેદજ્ઞાન હોનેકે બાદ, જીવ ઔર પુદ્ગલકો કર્તાકર્મભાવ હૈ ઐસી બુદ્ધિ નહીં રહતી; ક્યોંકિ જબ તક ભેદજ્ઞાન નહીં હોતા તબ તક અજ્ઞાનસે કર્તાકર્મભાવકી બુદ્ધિ હોતી હૈ .
યદ્યપિ જીવકે પરિણામકો ઔર પુદ્ગલકે પરિણામકો અન્યોન્ય (પરસ્પર) નિમિત્તમાત્રતા હૈ તથાપિ ઉન (દોનોં)કો કર્તાકર્મપના નહીં હૈ ઐસા અબ કહતે હૈં : —
જીવભાવહેતુ પાય પુદ્ગલ કર્મરૂપ જુ પરિણમે .
પુદ્ગલકરમકે નિમિત્તસે યહ જીવ ભી ત્યોં પરિણમે ..૮૦..
જીવ કર્મગુણ કરતા નહીં, નહિં જીવગુણ કર્મ હિ કરે .
અન્યોન્યકે હિ નિમિત્તસે પરિણામ દોનોંકે બને ..૮૧..
ઇસ હેતુસે આત્મા હુઆ કર્તા સ્વયં નિજ ભાવ હી .
પુદ્ગલકરમકૃત સર્વ ભાવોંકા કભી કર્તા નહીં ..૮૨..
ગાથાર્થ : — [પુદ્ગલાઃ ] પુદ્ગલ [જીવપરિણામહેતું ] જીવકે પરિણામકે નિમિત્તસે
૧૫૦