યતો જીવપરિણામં નિમિત્તીકૃત્ય પુદ્ગલાઃ કર્મત્વેન પરિણમન્તિ, પુદ્ગલકર્મ નિમિત્તીકૃત્ય જીવોઽપિ પરિણમતીતિ જીવપુદ્ગલપરિણામયોરિતરેતરહેતુત્વોપન્યાસેઽપિ જીવપુદ્ગલયોઃ પરસ્પરં વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાભાવાજ્જીવસ્ય પુદ્ગલપરિણામાનાં પુદ્ગલકર્મણોઽપિ જીવપરિણામાનાં કર્તૃ- કર્મત્વાસિદ્ધૌ નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવમાત્રસ્યાપ્રતિષિદ્ધત્વાદિતરેતરનિમિત્તમાત્રીભવનેનૈવ દ્વયોરપિ પરિણામઃ; તતઃ કારણાન્મૃત્તિકયા કલશસ્યેવ સ્વેન ભાવેન સ્વસ્ય ભાવસ્ય કરણાજ્જીવઃ સ્વભાવસ્ય કર્તા કદાચિત્સ્યાત્, મૃત્તિકયા વસનસ્યેવ સ્વેન ભાવેન પરભાવસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્પુદ્ગલભાવાનાં તુ કર્તા ન કદાચિદપિ સ્યાદિતિ નિશ્ચયઃ
[કર્મત્વં ] કર્મરૂપમેં [પરિણમન્તિ ] પરિણમિત હોતે હૈં, [તથા એવ ] તથા [જીવઃ અપિ ] જીવ ભી [પુદ્ગલકર્મનિમિત્તં ] પુદ્ગલકર્મકે નિમિત્તસે [પરિણમતિ ] પરિણમન કરતા હૈ . [જીવઃ ] જીવ [કર્મગુણાન્ ] કર્મકે ગુણોંકો [ન અપિ કરોતિ ] નહીં કરતા [તથા એવ ] ઉસી તરહ [કર્મ ] કર્મ [જીવગુણાન્ ] જીવકે ગુણોંકો નહીં કરતા; [તુ ] પરન્તુ [અન્યોઽન્યનિમિત્તેન ] પરસ્પર નિમિત્તસે [દ્વયોઃ અપિ ] દોનોંકે [પરિણામં ] પરિણામ [જાનીહિ ] જાનો . [એતેન કારણેન તુ ] ઇસ કારણસે [આત્મા ] આત્મા [સ્વકેન ] અપને હી [ભાવેન ] ભાવસે [કર્તા ] કર્તા (કહા જાતા) હૈ, [તુ ] પરન્તુ [પુદ્ગલકર્મકૃતાનાં ] પુદ્ગલકર્મસે કિયે ગયે [સર્વભાવાનામ્ ] સમસ્ત ભાવોંકા [કર્તા ન ] કર્તા નહીં હૈ .
ટીકા : — ‘જીવપરિણામકો નિમિત્ત કરકે પુદ્ગલ, કર્મરૂપ પરિણમિત હોતે હૈં ઔર પુદ્ગલકર્મકો નિમિત્ત કરકે જીવ ભી પરિણમિત હોતા હૈ’ — ઇસપ્રકાર જીવકે પરિણામકો ઔર પુદ્ગલકે પરિણામકો અન્યોન્ય હેતુત્વકા ઉલ્લેખ હોને પર ભી જીવ ઔર પુદ્ગલમેં પરસ્પર વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકા અભાવ હોનેસે જીવકો પુદ્ગલપરિણામોંકે સાથ ઔર પુદ્ગલકર્મકો જીવપરિણામોંકે સાથ કર્તાકર્મપનેકી અસિદ્ધિ હોનેસે, માત્ર નિમિત્ત-નૈમિત્તિકભાવકા નિષેધ ન હોનેસે, અન્યોન્ય નિમિત્તમાત્ર હોનેસે હી દોનોંકે પરિણામ (હોતે) હૈં; ઇસલિયે, જૈસે મિટ્ટી દ્વારા ઘડા કિયા જાતા હૈ ઉસીપ્રકાર અપને ભાવસે અપના ભાવ કિયા જાતા હૈ ઇસલિયે, જીવ અપને ભાવકા કર્તા કદાચિત્ હૈ, પરન્તુ જૈસે મિટ્ટીસે કપડા નહીં કિયા જા સકતા ઉસીપ્રકાર અપને ભાવસે પરભાવકા કિયા જાના અશક્ય હૈ, ઇસલિએ (જીવ) પુદ્ગલભાવોંકા કર્તા તો કદાપિ નહીં હૈ યહ નિશ્ચય હૈ
ભાવાર્થ : — જીવકે પરિણામકો ઔર પુદ્ગલકે પરિણામકો પરસ્પર માત્ર નિમિત્ત- નૈમિત્તિકપના હૈ તો ભી પરસ્પર કર્તાકર્મભાવ નહીં હૈ . પરકે નિમિત્તસે જો અપને ભાવ હુએ ઉનકા કર્તા તો જીવકો અજ્ઞાનદશામેં કદાચિત્ કહ ભી સકતે હૈં, પરન્તુ જીવ પરભાવકા કર્તા તો કદાપિ નહીં હૈ ..૮૦* સે ૮૨..