સિદ્ધૌ જીવ એવ સ્વયમન્તર્વ્યાપકો ભૂત્વાદિમધ્યાન્તેષુ સસંસારનિઃસંસારાવસ્થે વ્યાપ્ય સસંસારં
નિઃસંસારં વાત્માનં કુર્વન્નાત્માનમેકમેવ કુર્વન્ પ્રતિભાતુ, મા પુનરન્યત્, તથાયમેવ ચ ભાવ્યભાવક-
ભાવાભાવાત્ પરભાવસ્ય પરેણાનુભવિતુમશક્યત્વાત્સસંસારં નિઃસંસારં વાત્માનમનુભવન્નાત્માનમેક-
મેવાનુભવન્ પ્રતિભાતુ, મા પુનરન્યત્
હોનેસે, અપનેકો ઉત્તરઙ્ગ અથવા નિસ્તરઙ્ગરૂપ અનુભવન કરતા હુઆ, સ્વયં એકકો હી અનુભવ કરતા હુઆ પ્રતિભાસિત હોતા હૈ, પરન્તુ અન્યકો અનુભવ કરતા હુઆ પ્રતિભાસિત નહીં હોતા; ઇસીપ્રકાર સસંસાર ઔર નિઃસંસાર અવસ્થાઓંકો પુદ્ગલકર્મકે વિપાકકા ૧સમ્ભવ ઔર અસમ્ભવ નિમિત્ત હોને પર ભી પુદ્ગલકર્મ ઔર જીવકો વ્યાપ્યવ્યાપકભાવકા અભાવ હોનેસે કર્તાકર્મપનેકી અસિદ્ધિ હૈ ઇસલિયે, જીવ હી સ્વયં અન્તર્વ્યાપક હોકર સસંસાર અથવા નિઃસંસાર અવસ્થામેં આદિ-મધ્ય-અન્તમેં વ્યાપ્ત હોકર સસંસાર અથવા નિઃસંસાર ઐસા અપનેકો કરતા હુઆ, અપનેકો એકકો હી કરતા હુઆ પ્રતિભાસિત હો, પરન્તુ અન્યકો કરતા હુઆ પ્રતિભાસિત ન હો; ઔર ફિ ર ઉસીપ્રકાર યહી જીવ, ભાવ્યભાવકભાવકે અભાવકે કારણ પરભાવકા પરકે દ્વારા અનુભવ અશક્ય હૈ ઇસલિયે, સસંસાર અથવા નિઃસંસારરૂપ અપનેકો અનુભવ કરતા હુઆ, અપનેકો એકકો હી અનુભવ કરતા હુઆ પ્રતિભાસિત હો, પરન્તુ અન્યકો અનુભવ કરતા હુઆ પ્રતિભાસિત ન હો
ભાવાર્થ : — આત્માકો પરદ્રવ્ય – પુદ્ગલકર્મ – કે નિમિત્તસે સસંસાર-નિઃસંસાર અવસ્થા હૈ . આત્મા ઉસ અવસ્થારૂપસે સ્વયં હી પરિણમિત હોતા હૈ . ઇસલિયે વહ અપના હી કર્તા-ભોક્તા હૈ; પુદ્ગલકર્મકા કર્તા-ભોક્તા તો કદાપિ નહીં હૈ ..૮૩..
અબ વ્યવહાર બતલાતે હૈં : —
૧. સમ્ભવ = હોના; ઉત્પત્તિ .