યથાન્તર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવેન મૃત્તિકયા કલશે ક્રિયમાણે ભાવ્યભાવકભાવેન મૃત્તિકયૈવા- નુભૂયમાને ચ બહિર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવેન કલશસમ્ભવાનુકૂલં વ્યાપારં કુર્વાણઃ કલશકૃતતોયોપયોગજાં તૃપ્તિં ભાવ્યભાવકભાવેનાનુભવંશ્ચ કુલાલઃ કલશં કરોત્યનુભવતિ ચેતિ લોકાનામનાદિરૂઢોઽસ્તિ તાવદ્ વ્યવહારઃ, તથાન્તર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવેન પુદ્ગલદ્રવ્યેણ કર્મણિ ક્રિયમાણે ભાવ્યભાવકભાવેન પુદ્ગલદ્રવ્યેણૈવાનુભૂયમાને ચ બહિર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવેનાજ્ઞાનાત્પુદ્ગલકર્મસમ્ભવાનુકૂલં પરિણામં કુર્વાણઃ પુદ્ગલકર્મવિપાકસમ્પાદિતવિષયસન્નિધિપ્રધાવિતાં સુખદુઃખપરિણતિં ભાવ્યભાવકભાવેના- નુભવંશ્ચ જીવઃ પુદ્ગલકર્મ કરોત્યનુભવતિ ચેત્યજ્ઞાનિનામાસંસારપ્રસિદ્ધોઽસ્તિ તાવદ્ વ્યવહારઃ
ગાથાર્થ : — [વ્યવહારસ્ય તુ ] વ્યવહારનયકા યહ મત હૈ કિ [આત્મા ] આત્મા [નૈકવિધમ્ ] અનેક પ્રકારકે [પુદ્ગલકર્મ ] પુદ્ગલકર્મકો [કરોતિ ] કરતા હૈ [પુનઃ ચ ] ઔર [તદ્ એવ ] ઉસી [અનેકવિધમ્ ] અનેક પ્રકારકે [પુદ્ગલકર્મ ] પુદ્ગલકર્મકો [વેદયતે ] ભોગતા હૈ .
ટીકા : — જૈસે, ભીતર વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસે મિટ્ટી ઘડેકો કરતી હૈ ઔર ભાવ્યભાવકભાવસે મિટ્ટી હી ઘડેકો ભોગતી હૈ તથાપિ, બાહ્યમેં વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસે ઘડેકી ઉત્પત્તિમેં અનુકૂલ ઐસે (ઇચ્છારૂપ ઔર હાથ આદિકી ક્રિયારૂપ અપને) વ્યાપારકો કરતા હુઆ તથા ઘડેકે દ્વારા કિયે ગયે પાનીકે ઉપયોગસે ઉત્પન્ન તૃપ્તિકો (અપને તૃપ્તિભાવકો) ભાવ્યભાવકભાવકે દ્વારા અનુભવ કરતા હુઆ — ભોગતા હુઆ કુમ્હાર ઘડેકો કરતા હૈ ઔર ભોગતા હૈ ઐસા લોગોંકા અનાદિસે રૂઢ વ્યવહાર હૈ; ઉસીપ્રકાર ભીતર વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસે પુદ્ગલદ્રવ્ય કર્મકો કરતા હૈ ઔર ભાવ્યભાવકભાવસે પુદ્ગલદ્રવ્ય હી કર્મકો ભોગતા હૈ તથાપિ, બાહ્યમેં વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસે અજ્ઞાનકે કારણ પુદ્ગલકર્મકે હોનેમેં અનુકૂલ (અપને રાગાદિક) પરિણામકો કરતા હુઆ ઔર પુદ્ગલકર્મકે વિપાકસે ઉત્પન્ન હુઈ વિષયોંકી નિકટતાસે ઉત્પન્ન (અપની) સુખદુઃખરૂપ પરિણતિકો ભાવ્યભાવકભાવકે દ્વારા અનુભવ કરતા હુઆ — ભોગતા હુઆ જીવ પુદ્ગલકર્મકો કરતા હૈ ઔર ભોગતા હૈ ઐસા અજ્ઞાનિયોંકા અનાદિ સંસારસે પ્રસિદ્ધ વ્યવહાર હૈ .
ભાવાર્થ : — પુદ્ગલકર્મકો પરમાર્થસે પુદ્ગલદ્રવ્ય હી કરતા હૈ; જીવ તો પુદ્ગલકર્મકી ઉત્પત્તિકે અનુકૂલ અપને રાગાદિક પરિણામોંકો કરતા હૈ . ઔર પુદ્ગલદ્રવ્ય હી કર્મકો ભોગતા
૧૫૪