કરતા હુઆ ક દાપિ પ્રતિભાસિત ન હો . આત્માકી ઔર પુદ્ગલકી — દોનોંકી ક્રિયા એક આત્મા હી કરતા હૈ ઐસા માનનેવાલે મિથ્યાદૃષ્ટિ હૈં . જડ-ચેતનકી એક ક્રિયા હો તો સર્વ દ્રવ્યોંકે પલટ જાનેસે સબકા લોપ હો જાયેગા — યહ મહાદોષ ઉત્પન્ન હોગા ..૮૬.. અબ ઇસી અર્થકા સમર્થક કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [યઃ પરિણમતિ સ કર્તા ] જો પરિણમિત હોતા હૈ સો કર્તા હૈ, [યઃ પરિણામઃ ભવેત્ તત્ કર્મ ] (પરિણમિત હોનેવાલેકા) જો પરિણામ હૈ સો કર્મ હૈ [તુ ] ઔર [યા પરિણતિઃ સા ક્રિયા ] જો પરિણતિ હૈ સો ક્રિયા હૈ; [ત્રયમ્ અપિ ] ય્ાહ તીનોં હી, [વસ્તુતયા ભિન્નં ન ] વસ્તુરૂપસે ભિન્ન નહીં હૈં .
ભાવાર્થ : — દ્રવ્યદૃષ્ટિસે પરિણામ ઔર પરિણામીકા અભેદ હૈ ઔર પર્યાયદૃષ્ટિસે ભેદ હૈ . ભેદદૃષ્ટિસે તો કર્તા, કર્મ ઔર ક્રિયા યહ તીન કહે ગયે હૈં, કિન્તુ યહાઁ અભેદદૃષ્ટિસે પરમાર્થ કહા ગયા હૈ કિ કર્તા, કર્મ ઔર ક્રિયા — તીનોં હી એક દ્રવ્યકી અભિન્ન અવસ્થાયેં હૈં, પ્રદેશભેદરૂપ ભિન્ન વસ્તુએઁ નહીં હૈં .૫૧.
પુનઃ કહતે હૈં કિ : —
શ્લોકાર્થ : — [એકઃ પરિણમતિ સદા ] વસ્તુ એક હી સદા પરિણમિત હોતી હૈ, [એકસ્ય સદા પરિણામઃ જાયતે ] એકકા હી સદા પરિણામ હોતા હૈ (અર્થાત્ એક અવસ્થાસે અન્ય અવસ્થા એકકી હી હોતી હૈ) ઔર [એકસ્ય પરિણતિઃ સ્યાત્ ] એકકી હી પરિણતિ – ક્રિયા હોતી હૈ; [યતઃ ] ક્યોંકિ [અનેકમ્ અપિ એકમ્ એવ ] અનેકરૂપ હોને પર ભી એક હી વસ્તુ હૈ, ભેદ નહીં હૈ .
ભાવાર્થ : — એક વસ્તુકી અનેક પર્યાયેં હોતી હૈં; ઉન્હેં પરિણામ ભી કહા જાતા હૈ ઔર અવસ્થા ભી કહા જાતા હૈ . વે સંજ્ઞા, સંખ્યા, લક્ષણ, પ્રયોજન આદિસે ભિન્ન-ભિન્ન પ્રતિભાસિત હોતી હૈં તથાપિ એક વસ્તુ હી હૈ, ભિન્ન નહીં હૈ; ઐસા હી ભેદાભેદસ્વરૂપ વસ્તુકા સ્વભાવ હૈ .૫૨.
ઔર કહતે હૈં કિ : —
૧૫૮