અથૈવમયમનાદિવસ્ત્વન્તરભૂતમોહયુક્તત્વાદાત્મન્યુત્પ્લવમાનેષુ મિથ્યાદર્શનાજ્ઞાનાવિરતિભાવેષુ પરિણામવિકારેષુ ત્રિષ્વેતેષુ નિમિત્તભૂતેષુ પરમાર્થતઃ શુદ્ધનિરંજનાનાદિનિધનવસ્તુસર્વસ્વભૂતચિન્માત્ર- ભાવત્વેનૈકવિધોઽપ્યશુદ્ધસાંજનાનેકભાવત્વમાપદ્યમાનસ્ત્રિવિધો ભૂત્વા સ્વયમજ્ઞાનીભૂતઃ કર્તૃત્વ- મુપઢૌકમાનો વિકારેણ પરિણમ્ય યં યં ભાવમાત્મનઃ કરોતિ તસ્ય તસ્ય કિલોપયોગઃ કર્તા સ્યાત્ .
અથાત્મનસ્ત્રિવિધપરિણામવિકારકર્તૃત્વે સતિ પુદ્ગલદ્રવ્યં સ્વત એવ કર્મત્વેન પરિણમ- તીત્યાહ — જં કુણદિ ભાવમાદા કત્તા સો હોદિ તસ્સ ભાવસ્સ . કમ્મત્તં પરિણમદે તમ્હિ સયં પોગ્ગલં દવ્વં ..૯૧.. ભાવ હૈ તથાપિ — [ત્રિવિધઃ ] તીન પ્રકારકા હોતા હુઆ [સઃ ઉપયોગઃ ] વહ ઉપયોગ [યં ] જિસ [ભાવમ્ ] (વિકારી) ભાવકો [કરોતિ ] સ્વયં કરતા હૈ [તસ્ય ] ઉસ ભાવકા [સઃ ] વહ [કર્તા ] કર્તા [ભવતિ ] હોતા હૈ .
ટીકા : — ઇસપ્રકાર અનાદિસે અન્યવસ્તુભૂત મોહકે સાથ સંયુક્તતાકે કારણ અપનેમેં ઉત્પન્ન હોનેવાલે જો યહ તીન મિથ્યાદર્શન, અજ્ઞાન ઔર અવિરતિભાવરૂપ પરિણામવિકાર હૈં ઉનકે નિમિત્તસે ( – કારણસે) — યદ્યપિ પરમાર્થસે તો ઉપયોગ શુદ્ધ, નિરંજન, અનાદિનિધન વસ્તુકે સર્વસ્વભૂત ચૈતન્યમાત્રભાવપનેસે એક પ્રકારકા હૈ તથાપિ — અશુદ્ધ, સાંજન, અનેકભાવતાકો પ્રાપ્ત હોતા હુઆ તીન પ્રકારકા હોકર, સ્વયં અજ્ઞાની હોતા હુઆ કર્તૃત્વકો પ્રાપ્ત, વિકારરૂપ પરિણમિત હોકર જિસ-જિસ ભાવકો અપના કરતા હૈ ઉસ-ઉસ ભાવકા વહ ઉપયોગ કર્તા હોતા હૈ .
ભાવાર્થ : — પહલે કહા થા કિ જો પરિણમિત હોતા હૈ સો કર્તા હૈ . યહાઁ અજ્ઞાનરૂપ હોકર ઉપયોગ પરિણમિત હુઆ, ઇસલિયે જિસ ભાવરૂપ વહ પરિણમિત હુઆ ઉસ ભાવકા ઉસે કર્તા કહા હૈ . ઇસપ્રકાર ઉપયોગકો કર્તા જાનના ચાહિયે . યદ્યપિ શુદ્ધદ્રવ્યાર્થિકનયસે આત્મા કર્તા નહીં હૈ, તથાપિ ઉપયોગ ઔર આત્મા એક વસ્તુ હોનેસે અશુદ્ધદ્રવ્યાર્થિકનયસે આત્માકો ભી કર્તા કહા જાતા હૈ ..૯૦..
અબ, યહ કહતે હૈં કિ જબ આત્માકે તીન પ્રકારકે પરિણામવિકારકા કર્તૃત્વ હોતા હૈ તબ પુદ્ગલદ્રવ્ય અપને આપ હી કર્મરૂપ પરિણમિત હોતા હૈ : —