આત્મા હ્યાત્મના તથાપરિણમનેન યં ભાવં કિલ કરોતિ તસ્યાયં કર્તા સ્યાત્, સાધકવત્ . તસ્મિન્નિમિત્તે સતિ પુદ્ગલદ્રવ્યં કર્મત્વેન સ્વયમેવ પરિણમતે . તથા હિ — યથા સાધકઃ કિલ તથાવિધધ્યાનભાવેનાત્મના પરિણમમાનો ધ્યાનસ્ય કર્તા સ્યાત્, તસ્મિંસ્તુ ધ્યાનભાવે સકલસાધ્યભાવાનુકૂલતયા નિમિત્તમાત્રીભૂતે સતિ સાધકં કર્તારમન્તરેણાપિ સ્વયમેવ બાધ્યન્તે વિષવ્યાપ્તયો, વિડમ્બ્યન્તે યોષિતો, ધ્વંસ્યન્તે બન્ધાઃ, તથાયમજ્ઞાનાદાત્મા મિથ્યાદર્શનાદિભાવેનાત્મના પરિણમમાનો મિથ્યાદર્શનાદિભાવસ્ય કર્તા સ્યાત્, તસ્મિંસ્તુ મિથ્યાદર્શનાદૌ ભાવે સ્વાનુકૂલતયા નિમિત્તમાત્રીભૂતે સત્યાત્માનં કર્તારમન્તરેણાપિ પુદ્ગલદ્રવ્યં મોહનીયાદિકર્મત્વેન સ્વયમેવ પરિણમતે
ગાથાર્થ : — [આત્મા ] આત્મા [યં ભાવમ્ ] જિસ ભાવકો [કરોતિ ] કરતા હૈ [તસ્ય ભાવસ્ય ] ઉસ ભાવકા [સઃ ] વહ [કર્તા ] કર્તા [ભવતિ ] હોતા હૈ; [તસ્મિન્ ] ઉસકે કર્તા હોને પર [પુદ્ગલં દ્રવ્યમ્ ] પુદ્ગલદ્રવ્ય [સ્વયં ] અપને આપ [કર્મત્વં ] કર્મરૂપ [પરિણમતે ] પરિણમિત હોતા હૈ .
ટીકા : — આત્મા સ્વયં હી ઉસ પ્રકાર (ઉસરૂપ) પરિણમિત હોનેસે જિસ ભાવકો વાસ્તવમેં કરતા હૈ ઉસકા વહ — સાધકકી (મન્ત્ર સાધનેવાલેકી) ભાઁતિ — કર્તા હોતા હૈ; વહ (આત્માકા ભાવ) નિમિત્તભૂત હોને પર, પુદ્ગલદ્રવ્ય કર્મરૂપ સ્વયમેવ (અપને આપ હી) પરિણમિત હોતા હૈ . ઇસી બાતકો સ્પષ્ટતયા સમઝાતે હૈં : — જૈસે સાધક ઉસ પ્રકારકે ધ્યાનભાવસે સ્વયં હી પરિણમિત હોતા હુઆ ધ્યાનકા કર્તા હોતા હૈ ઔર વહ ધ્યાનભાવ સમસ્ત સાધ્યભાવોંકો (સાધકકે સાધનેયોગ્ય ભાવોંકો) અનુકૂલ હોનેસે નિમિત્તમાત્ર હોને પર, સાધકકે કર્તા હુએ બિના (સર્પાદિકકા) વ્યાપ્ત વિષ સ્વયમેવ ઉતર જાતા હૈ, સ્ત્રિયાઁ સ્વયમેવ વિડમ્બનાકો પ્રાપ્ત હોતી હૈં ઔર બન્ધન સ્વયમેવ ટૂટ જાતે હૈં; ઇસીપ્રકાર યહ આત્મા અજ્ઞાનકે કારણ મિથ્યાદર્શનાદિભાવરૂપ સ્વયં હી પરિણમિત હોતા હુઆ મિથ્યાદર્શનાદિભાવકા કર્તા હોતા હૈ ઔર વહ મિથ્યાદર્શનાદિભાવ પુદ્ગલદ્રવ્યકો (કર્મરૂપ પરિણમિત હોનેમેં) અનુકૂલ હોનેસે નિમિત્તમાત્ર હોને પર, આત્માકે કર્તા હુએ બિના પુદ્ગલદ્રવ્ય મોહનીયાદિ કર્મરૂપ સ્વયમેવ પરિણમિત હોતે હૈં
ભાવાર્થ : — આત્મા તો અજ્ઞાનરૂપ પરિણમિત હોતા હૈ, કિસીકે સાથ મમત્વ કરતા હૈ, કિસીકે સાથ રાગ કરતા હૈ, કિસીકે સાથ દ્વેષ કરતા હૈ; ઉન ભાવોંકા સ્વયં કર્તા હોતા હૈ . ઉન ભાવોંકે નિમિત્તમાત્ર હોને પર, પુદ્ગલદ્રવ્ય સ્વયં અપને ભાવસે હી કર્મરૂપ પરિણમિત હોતા હૈ .
૧૬૬