પુદ્ગલોઽહં જીવાન્તરમહમિતિ ભ્રાન્ત્યા સોપાધિના ચૈતન્યપરિણામેન પરિણમન્ તસ્ય સોપાધિચૈતન્ય-
પરિણામરૂપસ્યાત્મભાવસ્ય કર્તા સ્યાત્ .
યત્કિલ ક્રોધોઽહમિત્યાદિવદ્ધર્મોઽહમિત્યાદિવચ્ચ પરદ્રવ્યાણ્યાત્મીકરોત્યાત્માનમપિ પરદ્રવ્યી- સામાન્ય અધિકરણસે અનુભવ કરનેસે, ‘મૈં ધર્મ હૂઁ, મૈં અધર્મ હૂઁ, મૈં આકાશ હૂઁ, મૈં કાલ હૂઁ, મૈં પુદ્ગલ હૂઁ, મૈં અન્ય જીવ હૂઁ’ ઐસા અપના વિકલ્પ ઉત્પન્ન કરતા હૈ; ઇસલિયે, ‘‘મૈં ધર્મ હૂઁ, મૈં અધર્મ હૂઁ, મૈં આકાશ હૂઁ, મૈં કાલ હૂઁ, મૈં પુદ્ગલ હૂઁ, મૈં અન્ય જીવ હૂઁ’ ઐસી ભ્રાન્તિકે કારણ જો સોપાધિક (ઉપાધિયુક્ત) હૈ ઐસે ચૈતન્યપરિણામરૂપ પરિણમિત હોતા હુઆ યહ આત્મા ઉસ સોપાધિક ચૈતન્યપરિણામરૂપ અપને ભાવકા કર્તા હોતા હૈ .
ભાવાર્થ : — ધર્માદિકે વિકલ્પકે સમય જો, સ્વયં શુદ્ધ ચૈતન્યમાત્ર હોનેકા ભાન ન રખકર, ધર્માદિકે વિકલ્પમેં એકાકાર હો જાતા હૈ વહ અપનેકો ધર્માદિદ્રવ્યરૂપ માનતા હૈ ..૯૫..
ઇસપ્રકાર, અજ્ઞાનરૂપ ચૈતન્યપરિણામ અપનેકો ધર્માદિદ્રવ્યરૂપ માનતા હૈ, ઇસલિયે અજ્ઞાની જીવ ઉસ અજ્ઞાનરૂપ સોપાધિક ચૈતન્યપરિણામકા કર્તા હોતા હૈ ઔર વહ અજ્ઞાનરૂપ ભાવ ઉસકા કર્મ હોતા હૈ .
‘ઇસલિયે કર્તૃત્વકા મૂલ અજ્ઞાન સિદ્ધ હુઆ’ યહ અબ કહતે હૈં : —
ગાથાર્થ : — [એવં તુ ] ઇસપ્રકાર [મન્દબુદ્ધિઃ ] મન્દબુદ્ધિ અર્થાત્ અજ્ઞાની [અજ્ઞાનભાવેન ] અજ્ઞાનભાવસે [પરાણિ દ્રવ્યાણિ ] પર દ્રવ્યોંકો [આત્માનં ] અપનેરૂપ [કરોતિ ] કરતા હૈ [અપિ ચ ] ઔર [આત્માનમ્ ] અપનેકો [પરં ] પર [કરોતિ ] કરતા હૈ .
ટીકા : — વાસ્તવમેં ઇસપ્રકાર, ‘મૈં ક્રોધ હૂઁ’ ઇત્યાદિકી ભાઁતિ ઔર ‘મૈં ધર્મદ્રવ્ય હૂઁ’
૧૭૨