કરોત્યેવમાત્મા, તદયમશેષવસ્તુસમ્બન્ધવિધુરનિરવધિવિશુદ્ધચૈતન્યધાતુમયોઽપ્યજ્ઞાનાદેવ સવિકાર- સોપાધીકૃતચૈતન્યપરિણામતયા તથાવિધસ્યાત્મભાવસ્ય કર્તા પ્રતિભાતીત્યાત્મનો ભૂતાવિષ્ટધ્યાના- વિષ્ટસ્યેવ પ્રતિષ્ઠિતં કર્તૃત્વમૂલમજ્ઞાનમ્ . તથા હિ — યથા ખલુ ભૂતાવિષ્ટોઽજ્ઞાનાદ્ભૂતાત્માનાવેકી- કુર્વન્નમાનુષોચિતવિશિષ્ટચેષ્ટાવષ્ટમ્ભનિર્ભરભયઙ્કરારમ્ભગમ્ભીરામાનુષવ્યવહારતયા તથાવિધસ્ય ભાવસ્ય કર્તા પ્રતિભાતિ, તથાયમાત્માપ્યજ્ઞાનાદેવ ભાવ્યભાવકૌ પરાત્માનાવેકીકુર્વન્નવિકારાનુભૂતિમાત્ર- ભાવકાનુચિતવિચિત્રભાવ્યક્રોધાદિવિકારકરમ્બિતચૈતન્યપરિણામવિકારતયા તથાવિધસ્ય ભાવસ્ય કર્તા પ્રતિભાતિ . યથા વાઽપરીક્ષકાચાર્યાદેશેન મુગ્ધઃ કશ્ચિન્મહિષધ્યાનાવિષ્ટોઽજ્ઞાનાન્મહિષાત્માનાવેકી- કુર્વન્નાત્મન્યભ્રઙ્કષવિષાણમહામહિષત્વાધ્યાસાત્પ્રચ્યુતમાનુષોચિતાપવરકદ્વારવિનિસ્સરણતયા તથાવિધસ્ય ભાવસ્ય કર્તા પ્રતિભાતિ, તથાયમાત્માઽપ્યજ્ઞાનાદ્ જ્ઞેયજ્ઞાયકૌ પરાત્માનાવેકીકુર્વન્નાત્મનિ પરદ્રવ્યાધ્યાસાન્નોઇન્દ્રિયવિષયીકૃતધર્માધર્માકાશકાલપુદ્ગલજીવાન્તરનિરુદ્ધશુદ્ધચૈતન્યધાતુતયા ઇત્યાદિકી ભાઁતિ આત્મા પરદ્રવ્યોંકો અપનેરૂપ કરતા હૈ ઔર અપનેકો ભી પરદ્રવ્યરૂપ કરતા હૈ; ઇસલિયે યહ આત્મા, યદ્યપિ વહ સમસ્ત વસ્તુઓંકે સમ્બન્ધસે રહિત અસીમ શુદ્ધ ચૈતન્યધાતુમય હૈ તથાપિ, અજ્ઞાનકે કારણ હી સવિકાર ઔર સોપાધિક કિયે ગયે ચૈતન્યપરિણામવાલા હોનેસે ઉસ પ્રકારકે અપને ભાવકા કર્તા પ્રતિભાસિત હોતા હૈ . ઇસપ્રકાર, ભૂતાવિષ્ટ (જિસકે શરીરમેં ભૂત પ્રવિષ્ટ હો ઐસે) પુરુષકી ભાઁતિ ઔર ધ્યાનાવિષ્ટ (ધ્યાન કરનેવાલે) પુરુષકી ભાઁતિ, આત્માકે કર્તૃત્વકા મૂલ અજ્ઞાન સિદ્ધ હુઆ . યહ પ્રગટ દૃષ્ટાતસે સમઝાતે હૈં : —

જૈસે ભૂતાવિષ્ટ પુરુષ અજ્ઞાનકે કારણ ભૂતકો ઔર અપનેકો એક કરતા હુઆ, અમનુષ્યોચિત વિશિષ્ટ ચેષ્ટાઓંકે અવલમ્બન સહિત ભયંકર ૧આરમ્ભસે યુક્ત અમાનુષિક વ્યવહારવાલા હોનેસે ઉસ પ્રકારકે ભાવકા કર્તા પ્રતિભાસિત હોતા હૈ; ઇસીપ્રકાર યહ આત્મા ભી અજ્ઞાનકે કારણ હી ભાવ્ય- ભાવકરૂપ પરકો ઔર અપનેકો એક કરતા હુઆ, અવિકાર અનુભૂતિમાત્ર ભાવકકે લિયે અનુચિત વિચિત્ર ભાવ્યરૂપ ક્રોધાદિ વિકારોંસે મિશ્રિત ચૈતન્યપરિણામવિકારવાલા હોનેસે ઉસ પ્રકારકે ભાવકા કર્તા પ્રતિભાસિત હોતા હૈ . ઔર જૈસે અપરીક્ષક આચાર્યકે ઉપદેશસે ભૈંસેકા ધ્યાન કરતા હુઆ કોઈ ભોલા પુરુષ અજ્ઞાનકે કારણ ભૈંસેકો ઔર અપનેકો એક કરતા હુઆ, ‘મૈં ગગનસ્પર્શી સીંગોંવાલા બડા ભૈંસા હૂઁ’ ઐસે અધ્યાસકે કારણ મનુષ્યોચિત જો કમરેકે દ્વારમેંસે બાહર નિકલના ઉસસે ચ્યુત હોતા હુઆ ઉસ પ્રકારકે ભાવકા કર્તા પ્રતિભાસિત હોતા હૈ, ઇસીપ્રકાર યહ આત્મા ભી અજ્ઞાનકે કારણ જ્ઞેયજ્ઞાયકરૂપ પરકો ઔર અપનેકો એક કરતા હુઆ, ‘મૈં પરદ્રવ્ય હૂઁ’ ઐસે અધ્યાસકે કારણ મનકે વિષયભૂત કિએ ગએ ધર્મ, અધર્મ, આકાશ, કાલ, પુદ્ગલ ઔર અન્ય જીવકે દ્વારા (અપની)

૧. આરમ્ભ = કાર્ય; વ્યાપાર; હિંસાયુક્ત વ્યાપાર .