યેનાયમજ્ઞાનાત્પરાત્મનોરેકત્વવિકલ્પમાત્મનઃ કરોતિ તેનાત્મા નિશ્ચયતઃ કર્તા પ્રતિભાતિ, યસ્ત્વેવં જાનાતિ સ સમસ્તં કર્તૃત્વમુત્સૃજતિ, તતઃ સ ખલ્વકર્તા પ્રતિભાતિ . તથા હિ — ઇહાયમાત્મા કિલાજ્ઞાની સન્નજ્ઞાનાદાસંસારપ્રસિદ્ધેન મિલિતસ્વાદસ્વાદનેન મુદ્રિતભેદસંવેદન- શક્તિરનાદિત એવ સ્યાત્; તતઃ પરાત્માનાવેકત્વેન જાનાતિ; તતઃ ક્રોધોઽહમિત્યાદિવિકલ્પમાત્મનઃ કરોતિ; તતો નિર્વિકલ્પાદકૃતકાદેકસ્માદ્વિજ્ઞાનઘનાત્પ્રભ્રષ્ટો વારંવારમનેકવિકલ્પૈઃ પરિણમન્ કર્તા પ્રતિભાતિ . જ્ઞાની તુ સન્ જ્ઞાનાત્તદાદિપ્રસિધ્યતા પ્રત્યેક સ્વાદસ્વાદનેનોન્મુદ્રિતભેદસંવેદનશક્તિઃ સ્યાત્; તતોઽનાદિનિધનાનવરતસ્વદમાનનિખિલરસાન્તરવિવિક્તાત્યન્તમધુરચૈતન્યૈકરસોઽયમાત્મા ભિન્નરસાઃ કષાયાસ્તૈઃ સહ યદેકત્વવિકલ્પકરણં તદજ્ઞાનાદિત્યેવં નાનાત્વેન પરાત્માનૌ જાનાતિ; તતોઽકૃતકમેકં જ્ઞાનમેવાહં, ન પુનઃ કૃતકોઽનેકઃ ક્રોધાદિરપીતિ ક્રોધોઽહમિત્યાદિવિકલ્પમાત્મનો
ટીકા : — ક્યોંકિ યહ આત્મા અજ્ઞાનકે કારણ પરકે ઔર અપને એકત્વકા આત્મવિકલ્પ કરતા હૈ, ઇસલિયે વહ નિશ્ચયસે કર્તા પ્રતિભાસિત હોતા હૈ — જો ઐસા જાનતા હૈ વહ સમસ્ત કર્તૃત્વકો છોડ દેતા હૈ, ઇસલિયે વહ નિશ્ચયસે અકર્તા પ્રતિભાસિત હોતા હૈ . ઇસે સ્પષ્ટ સમઝાતે હૈં : —
યહ આત્મા અજ્ઞાની હોતા હુઆ, અજ્ઞાનકે કારણ અનાદિ સંસારસે લેકર મિશ્રિત ( – પરસ્પર મિલે હુએ) સ્વાદકા સ્વાદન – અનુભવન હોનેસે (અર્થાત્ પુદ્ગલકર્મકે ઔર અપને સ્વાદકા એકમેકરૂપસે મિશ્ર અનુભવન હોનેસે), જિસકી ભેદસંવેદન (ભેદજ્ઞાન)કી શક્તિ મુંદ ગઈ હૈ ઐસા અનાદિસે હી હૈ; ઇસલિયે વહ સ્વ-પરકો એકરૂપ જાનતા હૈ; ઇસીલિયે ‘મૈં ક્રોધ હૂઁ’ ઇત્યાદિ આત્મવિકલ્પ કરતા હૈ; ઇસલિયે નિર્વિકલ્પ, અકૃત્રિમ, એક વિજ્ઞાનઘન(સ્વભાવ)સે ભ્રષ્ટ હોતા હુઆ બારમ્બાર અનેક વિકલ્પરૂપ પરિણમિત હોતા હુઆ કર્તા પ્રતિભાસિત હોતા હૈ .
ઔર જબ આત્મા જ્ઞાની હોતા હૈ તબ, જ્ઞાનકે કારણ જ્ઞાનકે પ્રારમ્ભસે લેકર પૃથક્ પૃથક્ સ્વાદકા સ્વાદન – અનુભવન હોનેસે (પુદ્ગલકર્મકે ઔર અપને સ્વાદકા — એકરૂપ નહીં કિન્તુ — ભિન્ન-ભિન્નરૂપ અનુભવન હોનેસે), જિસકી ભેદસંવેદનશક્તિ ખુલ ગઈ હૈ ઐસા હોતા હૈ; ઇસલિયે વહ જાનતા હૈ કિ ‘‘અનાદિનિધન, નિરન્તર સ્વાદમેં આનેવાલા, સમસ્ત અન્ય રસોંસે વિલક્ષણ (ભિન્ન), અત્યન્ત મધુર ચૈતન્ય રસ હી એક જિસકા રસ હૈ ઐસા યહ આત્મા હૈ ઔર કષાય ઉસસે ભિન્ન (કલુષિત) રસવાલે હૈં; ઉનકે સાથ જો એકત્વકા વિકલ્પ કરના હૈ વહ અજ્ઞાનસે હૈ’’; ઇસપ્રકાર પરકો ઔર અપનેકો ભિન્નરૂપ જાનતા હૈ; ઇસલિયે ‘અકૃત્રિમ (નિત્ય), એક જ્ઞાન હી મૈં હૂઁ કિન્તુ કૃત્રિમ (અનિત્ય), અનેક જો ક્રોધાદિક હૈં વહ મૈં નહીં હૂઁ’ ઐસા જાનતા હુઆ ‘મૈં ક્રોધ હૂઁ’ ઇત્યાદિ આત્મવિકલ્પ કિંચિત્માત્ર ભી નહીં કરતા;