અજ્ઞાનાત્તમસિ દ્રવન્તિ ભુજગાધ્યાસેન રજ્જૌ જનાઃ .
શુદ્ધજ્ઞાનમયા અપિ સ્વયમમી કર્ત્રીભવન્ત્યાકુલાઃ ..૫૮..
જાનાતિ હંસ ઇવ વાઃપયસોર્વિશેષમ્ .
જાનીત એવ હિ કરોતિ ન કિંચનાપિ ..૫૯..
અજ્ઞાનસે હી જીવ કર્તા હોતા હૈ ઇસી અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [અજ્ઞાનાત્ ] અજ્ઞાનકે કારણ [મૃગતૃષ્ણિકાં જલધિયા ] મૃગમરીચિકામેં જલકી બુદ્ધિ હોનેસે [મૃગાઃ પાતું ધાવન્તિ ] હિરણ ઉસે પીનેકો દૌડતે હૈં; [અજ્ઞાનાત્ ] અજ્ઞાનકે કારણ હી [તમસિ રજ્જૌ ભુજગાધ્યાસેન ] અન્ધકારમેં પડી હુઈ રસ્સીમેં સર્પકા અધ્યાસ હોનેસે [જનાઃ દ્રવન્તિ ] લોગ (ભયસે) ભાગતે હૈં; [ચ ] ઔર (ઇસીપ્રકાર) [અજ્ઞાનાત્ ] અજ્ઞાનકે કારણ [અમી ] યે જીવ, [વાતોત્તરંગાબ્ધિવત્ ] પવનસે તરંગિત સમુદ્રકી ભાઁતિ [વિકલ્પચક્રકરણાત્ ] વિકલ્પોંકે સમૂહકો કરનેસે — [શુદ્ધજ્ઞાનમયાઃ અપિ ] યદ્યપિ વે સ્વયં શુદ્ધજ્ઞાનમય હૈં તથાપિ — [આકુલાઃ ] આકુલિત હોતે હુએ [સ્વયમ્ ] અપને આપ હી [કર્ત્રીભવન્તિ ] કર્તા હોતે હૈં .
ભાવાર્થ : — અજ્ઞાનસે ક્યા ક્યા નહીં હોતા ? હિરણ બાલૂકી ચમકકો જલ સમઝકર પીને દૌડતે હૈં ઔર ઇસપ્રકાર વે ખેદ-ખિન્ન હોતે હૈં . અન્ધેરેમેં પડી હુઈ રસ્સીકોે સર્પ માનકર લોગ ઉસસે ડરકર ભાગતે હૈં . ઇસીપ્રકાર યહ આત્મા, પવનસે ક્ષુબ્ધ (તરંગિત) હુયે સમુદ્રકી ભાઁતિ, અજ્ઞાનકે કારણ અનેક વિકલ્પ કરતા હુઆ ક્ષુબ્ધ હોતા હૈ ઔર ઇસપ્રકાર – યદ્યપિ પરમાર્થસે વહ શુદ્ધજ્ઞાનઘન હૈ તથાપિ — અજ્ઞાનસે કર્તા હોતા હૈ .૫૮.
અબ યહ કહતે હૈં કિ જ્ઞાનસે આત્મા કર્તા નહીં હોતા : —
શ્લોકાર્થ : — [હંસઃ વાઃપયસોઃ ઇવ ] જૈસે હંસ દૂધ ઔર પાનીકે વિશેષ-(અન્તર)કો જાનતા હૈ ઉસીપ્રકાર [યઃ ] જો જીવ [જ્ઞાનાત્ ] જ્ઞાનકે કારણ [વિવેચકતયા ] વિવેકવાલા (ભેદજ્ઞાનવાલા) હોનેસે [પરાત્મનોઃ તુ ] પરકે ઔર અપને [વિશેષમ્ ]િવશેષકો [જાનાતિ ] જાનતા