જીવો ણ કરેદિ ઘડં ણેવ પડં ણેવ સેસગે દવ્વે .
યત્કિલ ઘટાદિ ક્રોધાદિ વા પરદ્રવ્યાત્મકં કર્મ તદયમાત્મા તન્મયત્વાનુષંગાત્ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવેન તાવન્ન કરોતિ, નિત્યકર્તૃત્વાનુષંગાન્નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવેનાપિ ન તત્કુર્યાત્ . અનિત્યૌ યોગોપયોગાવેવ તત્ર નિમિત્તત્વેન કર્તારૌ . યોગોપયોગયોસ્ત્વાત્મવિકલ્પવ્યાપારયોઃ કર્તાકર્મભાવ અથવા પરિણામ-પરિણામીભાવ એક દ્રવ્યમેં હી હો સકતા હૈ . ઇસીપ્રકાર યદિ એક દ્રવ્ય દૂસરે દ્રવ્યરૂપ હો જાયે, તો ઉસ દ્રવ્યકા હી નાશ હો જાયે યહ બડા દોષ આ જાયેગા . ઇસલિયે એક દ્રવ્યકો દૂસરે દ્રવ્યકા કર્તા કહના ઉચિત નહીં હૈ ..૯૯..
અબ યહ કહતે હૈં કિ આત્મા (વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસે હી નહીં કિન્તુ ) નિમિત્ત- નૈમિત્તિકભાવસે ભી કર્તા નહીં હૈ : —
ગાથાર્થ : — [જીવઃ ] જીવ [ઘટં ] ઘટકો [ન કરોતિ ] નહીં કરતા, [પટં ન એવ ] પટકો નહીં કરતા, [શેષકાનિ ] શેષ કોઈ [દ્રવ્યાણિ ] દ્રવ્યોંકો [ન એવ ] નહીં કરતા; [ચ ] પરન્તુ [યોગોપયોગૌ ] જીવકે યોગ ઔર ઉપયોગ [ઉત્પાદકૌ ] ઘટાદિકો ઉત્પન્ન કરનેવાલે નિમિત્ત હૈં [તયોઃ ] ઉનકા [કર્તા ] કર્તા [ભવતિ ] જીવ હોતા હૈ .
ટીકા : — વાસ્તવમેં જો ઘટાદિક તથા ક્રોધાદિક પરદ્રવ્યસ્વરૂપ કર્મ હૈ ઉસકો યહ આત્મા વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસે તો નહીં કરતા, ક્યોંકિ યદિ ઐસા કરે તો તન્મયતાકા પ્રસંગ આ જાયે; તથા વહ નિમિત્ત-નૈમિત્તિકભાવસે ભી ઉસકો નહીં કરતા, ક્યોંકિ યદિ ઐસા કરે તો નિત્યકર્તૃત્વકા (સર્વ અવસ્થાઓંમેં કર્તૃત્વ હોનેકા) પ્રસંગ આ જાયેગા . અનિત્ય (જો સર્વ અવસ્થાઓંમેં વ્યાપ્ત નહીં હોતે ઐસે) યોગ ઔર ઉપયોગ હી નિમિત્તરૂપસે ઉસકે ( – પરદ્રવ્યસ્વરૂપ કર્મકે) કર્તા હૈં . (રાગાદિવિકારયુક્ત ચૈતન્યપરિણામરૂપ) અપને વિકલ્પકો ઔર (આત્મપ્રદેશોંકે ચલનરૂપ) અપને