જે પોગ્ગલદવ્વાણં પરિણામા હોંતિ ણાણઆવરણા .
વ્યાપારકો કદાચિત્ અજ્ઞાનકે કારણ યોગ ઔર ઉપયોગકા તો આત્મા ભી કર્તા (કદાચિત્) ભલે હો તથાપિ પરદ્રવ્યસ્વરૂપ કર્મકા કર્તા તો (નિમિત્તરૂપસે ભી કદાપિ) નહીં હૈ .
ભાવાર્થ : — યોગ અર્થાત્ (મન-વચન-કાયકે નિમિત્તસે હોનેવાલા) આત્મપ્રદેશોંકા પરિસ્પન્દન (ચલન) ઔર ઉપયોગ અર્થાત્ જ્ઞાનકા કષાયોંકે સાથ ઉપયુક્ત હોના-જુડના . યહ યોગ ઔર ઉપયોગ ઘટાદિક ઔર ક્રોધાદિકકો નિમિત્ત હૈં, ઇસલિયે ઉન્હેં તો ઘટાદિક તથા ક્રોધાદિકકા નિમિત્તકર્તા કહા જાયે, પરન્તુ આત્માકો ઉનકા કર્તા નહીં કહા જા સકતા . આત્માકો સંસાર-અવસ્થામેં અજ્ઞાનસે માત્ર યોગ-ઉપયોગકા કર્તા કહા જા સકતા હૈ .
તાત્પર્ય યહ હૈ કિ — દ્રવ્યદૃષ્ટિસે કોઈ દ્રવ્ય કિસી અન્ય દ્રવ્યકા કર્તા નહીં હૈ; પરન્તુ પર્યાયદૃષ્ટિસે કિસી દ્રવ્યકી પર્યાય કિસી સમય કિસી અન્ય દ્રવ્યકી પર્યાયકો નિમિત્ત હોતી હૈ, ઇસલિયે ઇસ અપેક્ષાસે એક દ્રવ્યકા પરિણામ અન્ય દ્રવ્યકે પરિણામકા નિમિત્તકર્તા કહલાતા હૈ . પરમાર્થસે દ્રવ્ય અપને હી પરિણામકા કર્તા હૈ; અન્યકે પરિણામકા અન્યદ્રવ્ય કર્તા નહીં હોતા ..૧૦૦..
અબ યહ કહતે હૈં કિ જ્ઞાની જ્ઞાનકા હી કર્તા હૈ : —
ગાથાર્થ : — [યે ] જો [જ્ઞાનાવરણાનિ ] જ્ઞાનાવરણાદિક [પુદ્ગલદ્રવ્યાણાં ] પુદ્ગલદ્રવ્યોંકે [પરિણામાઃ ] પરિણામ [ભવન્તિ ] હૈં [તાનિ ] ઉન્હેં [યઃ આત્મા ] જો આત્મા [ન કરોતિ ] નહીં કરતા, પરન્તુ [જાનાતિ ] જાનતા હૈ [સઃ ] વહ [જ્ઞાની ] જ્ઞાની [ભવતિ ] હૈ .
૧૮૨