ઇહ ખલ્વનાદેરજ્ઞાનાત્પરાત્મનોરેકત્વાધ્યાસેન પુદ્ગલકર્મવિપાકદશાભ્યાં મન્દતીવ્રસ્વાદાભ્યામ- ચલિતવિજ્ઞાનઘનૈકસ્વાદસ્યાપ્યાત્મનઃ સ્વાદં ભિન્દાનઃ શુભમશુભં વા યો યં ભાવમજ્ઞાનરૂપમાત્મા કરોતિ સ આત્મા તદા તન્મયત્વેન તસ્ય ભાવસ્ય વ્યાપકત્વાદ્ભવતિ કર્તા, સ ભાવોઽપિ ચ તદા તન્મયત્વેન તસ્યાત્મનો વ્યાપ્યત્વાદ્ભવતિ કર્મ; સ એવ ચાત્મા તદા તન્મયત્વેન તસ્ય ભાવસ્ય ભાવકત્વાદ્ભવત્યનુભવિતા, સ ભાવોઽપિ ચ તદા તન્મયત્વેન તસ્યાત્મનો ભાવ્યત્વાદ્ભવત્યનુભાવ્યઃ . એવમજ્ઞાની ચાપિ પરભાવસ્ય ન કર્તા સ્યાત્ .
ગાથાર્થ : — [આત્મા ] આત્મા [યં ] જિસ [શુભમ્ અશુભમ્ ] શુભ યા અશુભ [ભાવં ] (અપને) ભાવકો [કરોતિ ] કરતા હૈ [તસ્ય ] ઉસ ભાવકા [સઃ ] વહ [ખલુ ] વાસ્તવમેં [કર્તા ] કર્તા હોતા હૈ, [તત્ ] વહ (ભાવ) [તસ્ય ] ઉસકા [કર્મ ] કર્મ [ભવતિ ] હોતા હૈ [સઃ આત્મા તુ ] ઔર વહ આત્મા [તસ્ય ] ઉસકા (ઉસ ભાવરૂપ કર્મકા) [વેદકઃ ] ભોક્તા હોતા હૈ .
ટીકા : — અપના અચલિત વિજ્ઞાનઘનસ્વરૂપ એક સ્વાદ હોને પર ભી ઇસ લોકમેં જો યહ આત્મા અનાદિકાલીન અજ્ઞાનકે કારણ પરકે ઔર અપને એકત્વકે અધ્યાસસે મન્દ ઔર તીવ્ર સ્વાદયુક્ત પુદ્ગલકર્મકે વિપાકકી દો દશાઓંકે દ્વારા અપને (વિજ્ઞાનઘનસ્વરૂપ) સ્વાદકો ભેદતા હુઆ અજ્ઞાનરૂપ શુભ યા અશુભ ભાવકો કરતા હૈ, વહ આત્મા ઉસ સમય તન્મયતાસે ઉસ ભાવકા વ્યાપક હોનેસે ઉસકા કર્તા હોતા હૈ ઔર વહ ભાવ ભી ઉસ સમય તન્મયતાસે ઉસ આત્માકા વ્યાપ્ય હોનેસે ઉસકા કર્મ હોતા હૈ; ઔર વહી આત્મા ઉસ સમય તન્મયતાસે ઉસ ભાવકા ભાવક હોનેસે ઉસકા અનુભવ કરનેવાલા (ભોક્તા) હોતા હૈ ઔર વહ ભાવ ભી ઉસ સમય તન્મયતાસે ઉસ આત્માકા ભાવ્ય હોનેસે ઉસકા અનુભાવ્ય (ભોગ્ય) હોતા હૈ . ઇસપ્રકાર અજ્ઞાની ભી પરભાવકા કર્તા નહીં હૈ .
ભાવાર્થ : — પુદ્ગલકર્મકા ઉદય હોને પર, જ્ઞાની ઉસે જાનતા હી હૈ અર્થાત્ વહ જ્ઞાનકા હી કર્તા હોતા હૈ ઔર અજ્ઞાની અજ્ઞાનકે કારણ કર્મોદયકે નિમિત્તસે હોનેવાલે અપને અજ્ઞાનરૂપ શુભાશુભ ભાવોંકા કર્તા હોતા હૈ . ઇસપ્રકાર જ્ઞાની અપને જ્ઞાનરૂપ ભાવકા ઔર અજ્ઞાની અપને અજ્ઞાનરૂપ ભાવકા કર્તા હૈ; પરભાવકા કર્તા તો જ્ઞાની અથવા અજ્ઞાની કોઈ ભી નહીં હૈ ..૧૦૨..
૧૮૪