તત્ત્વતસ્તસ્ય કર્તા પ્રતિભાયાત્ ? તતઃ સ્થિતઃ ખલ્વાત્મા પુદ્ગલકર્મણામકર્તા .
ઇહ ખલુ પૌદ્ગલિકકર્મણઃ સ્વભાવાદનિમિત્તભૂતેઽપ્યાત્મન્યનાદેરજ્ઞાનાત્તન્નિમિત્તભૂતેના- જ્ઞાનભાવેન પરિણમનાન્નિમિત્તીભૂતે સતિ સમ્પદ્યમાનત્વાત્ પૌદ્ગલિકં કર્માત્મના કૃતમિતિ નિર્વિકલ્પ- વિજ્ઞાનઘનભ્રષ્ટાનાં વિકલ્પપરાયણાનાં પરેષામસ્તિ વિકલ્પઃ . સ તૂપચાર એવ, ન તુ પરમાર્થઃ . પરિણમિત કરના અશક્ય હોનેસે, અપને દ્રવ્ય ઔર ગુણ – દોનોંકો જ્ઞાનાવરણાદિ કર્મમેં ન ડાલતા હુઆ વહ આત્મા પરમાર્થસે ઉસકા કર્તા કૈસે હો સકતા હૈ ? (કભી નહીં હો સકતા .) ઇસલિયે વાસ્તવમેં આત્મા પુદ્ગલકર્મોંકા અકર્તા સિદ્ધ હુઆ ..૧૦૪..
ઇસલિયે ઇસકે અતિરિક્ત અન્ય — અર્થાત્ આત્માકો પુદ્ગલકર્મોંકા કર્તા કહના સો — ઉપચાર હૈ, અબ યહ કહતે હૈં : —
ગાથાર્થ : — [જીવે ] જીવ [હેતુભૂતે ] નિમિત્તભૂત હોને પર [બન્ધસ્ય તુ ] કર્મબન્ધકા [પરિણામમ્ ] પરિણામ હોતા હુઆ [દૃષ્ટવા ] દેખકર, ‘[જીવેન ] જીવને [કર્મ કૃતં ] કર્મ કિયા’ ઇસપ્રકાર [ઉપચારમાત્રેણ ] ઉપચારમાત્રસે [ભણ્યતે ] કહા જાતા હૈ .
ટીકા : — ઇસ લોકમેં વાસ્તવમેં આત્મા સ્વભાવસે પૌદ્ગલિક કર્મકો નિમિત્તભૂત ન હોને પર ભી, અનાદિ અજ્ઞાનકે કારણ પૌદ્ગલિક કર્મકો નિમિત્તરૂપ હોનેવાલે ઐસે અજ્ઞાનભાવરૂપ પરિણમતા હોનેસે નિમિત્તભૂત હોને પર, પૌદ્ગલિક કર્મ ઉત્પન્ન હોતા હૈ, ઇસલિયે ‘પૌદ્ગલિક કર્મ આત્માને કિયા’ ઐસા નિર્વિકલ્પ વિજ્ઞાનઘનસ્વભાવસે ભ્રષ્ટ, વિકલ્પપરાયણ અજ્ઞાનિયોંકા વિકલ્પ હૈ; વહ વિકલ્પ ઉપચાર હી હૈ, પરમાર્થ નહીં .