પુદ્ગલકર્મણઃ કિલ પુદ્ગલદ્રવ્યમેવૈકં કર્તૃ; તદ્વિશેષાઃ મિથ્યાત્વાવિરતિકષાયયોગા બન્ધસ્ય સામાન્યહેતુતયા ચત્વારઃ કર્તારઃ . તે એવ વિકલ્પ્યમાના મિથ્યાદૃષ્ટયાદિસયોગકેવલ્યન્તાસ્ત્રયોદશ કર્તારઃ . અથૈતે પુદ્ગલકર્મવિપાકવિકલ્પત્વાદત્યન્તમચેતનાઃ સન્તસ્ત્રયોદશ કર્તારઃ કેવલા એવ યદિ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવેન કિંચનાપિ પુદ્ગલકર્મ કુર્યુસ્તદા કુર્યુરેવ; કિં જીવસ્યાત્રાપતિતમ્ ? અથાયં તર્કઃ — પુદ્ગલમયમિથ્યાત્વાદીન્ વેદયમાનો જીવઃ સ્વયમેવ મિથ્યાદૃષ્ટિર્ભૂત્વા પુદ્ગલકર્મ કરોતિ . સ કિલાવિવેકઃ, યતો ન ખલ્વાત્મા ભાવ્યભાવકભાવાભાવાત્ પુદ્ગલદ્રવ્યમયમિથ્યાત્વાદિ- વેદકોઽપિ, કથં પુનઃ પુદ્ગલકર્મણઃ કર્તા નામ ? અથૈતદાયાતમ્ — યતઃ પુદ્ગલદ્રવ્યમયાનાં ચતુર્ણાં સામાન્યપ્રત્યયાનાં વિકલ્પાસ્ત્રયોદશ વિશેષપ્રત્યયા ગુણશબ્દવાચ્યાઃ કેવલા એવ કુર્વન્તિ કર્માણિ, તતઃ પુદ્ગલકર્મણામકર્તા જીવો, ગુણા એવ તત્કર્તારઃ . તે તુ પુદ્ગલદ્રવ્યમેવ . તતઃ સ્થિતં પુદ્ગલકર્મણઃ પુદ્ગલદ્રવ્યમેવૈકં કર્તૃ .

ટીકા : — વાસ્તવમેં પુદ્ગલકર્મકા, પુદ્ગલદ્રવ્ય હી એક કર્તા હૈ; ઉસકે વિશેષ — મિથ્યાત્વ, અવિરતિ, કષાય ઔર યોગ બન્ધકે સામાન્ય હેતુ હોનેસે ચાર કર્તા હૈં; વે હી ભેદરૂપ કિયે જાને પર (અર્થાત્ ઉન્હીં કે ભેદ કરને પર), મિથ્યાદૃષ્ટિસે લેકર સયોગકેવલી પર્યંત તેરહ કર્તા હૈ . અબ, જો પુદ્ગલકર્મકે વિપાકકે પ્રકાર હોનેસે અત્યન્ત અચેતન હૈં ઐસે તેરહ કર્તા હી કેવલ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસે યદિ કુછ ભી પુદ્ગલકર્મકો કરેં તો ભલે કરેં; ઇસમેં જીવકા ક્યા આયા ? (કુછ ભી નહીં .) યહાઁ યહ તર્ક હૈ કિ ‘‘પુદ્ગલમય મિથ્યાત્વાદિકો ભોગતા હુઆ જીવ સ્વયં હી મિથ્યાદૃષ્ટિ હોકર પુદ્ગલકર્મકો કરતા હૈ’’ . (ઇસકા સમાધાન યહ હૈ કિ : — ) યહ તર્ક વાસ્તવમેં અવિવેક હૈ, ક્યોંકિ ભાવ્યભાવકભાવકા અભાવ હોનેસે આત્મા નિશ્ચયસે પુદ્ગલદ્રવ્યમય મિથ્યાત્વાદિકા ભોક્તા ભી નહીં હૈ, તબ ફિ ર પુદ્ગલકર્મકા કર્તા કૈસે હો સકતા હૈ ? ઇસલિયે યહ સિદ્ધ હુઆ કિ — જો પુદ્ગલદ્રવ્યમય ચાર સામાન્યપ્રત્યયોંકે ભેદરૂપ તેરહ વિશેષપ્રત્યય હૈં જો કિ ‘ગુણ’ શબ્દસે (ગુણસ્થાન નામસે) કહે જાતે હૈં વે હી માત્ર કર્મોંકો કરતે હૈં, ઇસલિયે જીવ પુદગલકર્મોંકા અકર્તા હૈ, કિન્તુ ‘ગુણ’ હી ઉનકે કર્તા હૈં; ઔર વે ‘ગુણ’ તો પુદ્ગલદ્રવ્ય હી હૈં; ઇસસે યહ સિદ્ધ હુઆ કિ પુદ્ગલકર્મકા, પુદ્ગલદ્રવ્ય હી એક કર્તા હૈ .

ભાવાર્થ : — શાસ્ત્રોંમેં પ્રત્યયોંકો બન્ધકા કર્તા કહા ગયા હૈ . ગુણસ્થાન ભી વિશેષ પ્રત્યય હી હૈં, ઇસલિયે યે ગુણસ્થાન બન્ધકે કર્તા હૈં અર્થાત્ પુદ્ગલકર્મકે કર્તા હૈં . ઔર મિથ્યાત્વાદિ સામાન્ય પ્રત્યય યા ગુણસ્થાનરૂપ વિશેષ પ્રત્યય અચેતન પુદ્ગલદ્રવ્યમય હી હૈં; ઇસસે યહ સિદ્ધ હુઆ કિ પુદ્ગલદ્રવ્ય હી પુદ્ગલકર્મકા કર્તા હૈ, જીવ નહીં . જીવકો પુદ્ગલકર્મકા કર્તા માનના અજ્ઞાન હૈ ..૧૦૯ સે ૧૧૨..