યદિ યથા જીવસ્ય તન્મયત્વાજ્જીવાદનન્ય ઉપયોગસ્તથા જડઃ ક્રોધોઽપ્યનન્ય એવેતિ પ્રતિપત્તિસ્તદા ચિદ્રૂપજડયોરનન્યત્વાજ્જીવસ્યોપયોગમયત્વવજ્જડક્રોધમયત્વાપત્તિઃ . તથા સતિ તુ ય એવ જીવઃ સ એવાજીવ ઇતિ દ્રવ્યાન્તરલુપ્તિઃ . એવં પ્રત્યયનોકર્મકર્મણામપિ જીવાદનન્યત્વપ્રતિપત્તાવયમેવ દોષઃ . અથૈતદ્દોષભયાદન્ય એવોપયોગાત્મા જીવોઽન્ય એવ જડસ્વભાવઃ ક્રોધઃ ઇત્યભ્યુપગમઃ, તર્હિ યથોપયોગાત્મનો જીવાદન્યો જડસ્વભાવઃ ક્રોધઃ તથા પ્રત્યયનોકર્મકર્માણ્યપ્યન્યાન્યેવ, જડ- સ્વભાવત્વાવિશેષાત્ . નાસ્તિ જીવપ્રત્યયયોરેકત્વમ્ . અનન્યત્વ [આપન્નમ્ ] આ ગયા . [એવમ્ ચ ] ઔર ઐસા હોને પર, [ઇહ ] ઇસ જગતમેં [યઃ તુ ] જો [જીવઃ ] જીવ હૈ [સઃ એવ તુ ] વહી [નિયમતઃ ] નિયમસે [તથા ] ઉસીપ્રકાર [અજીવઃ ] અજીવ સિદ્ધ હુઆ; (દોનોંકે અનન્યત્વ હોનેમેં યહ દોષ આયા;) [પ્રત્યયનોકર્મકર્મણામ્ ] પ્રત્યય, નોકર્મ ઔર કર્મકે [એકત્વે ] એકત્વમેં અર્થાત્ અનન્યત્વમેં ભી [અયમ્ દોષઃ ] યહી દોષ આતા હૈ . [અથ ] અબ યદિ (ઇસ દોષકે ભયસે) [તે ] તેરે મતમેં [ક્રોધઃ ] ક્રોધ [અન્યઃ ] અન્ય હૈ ઔર [ઉપયોગાત્મકઃ ] ઉપયોગસ્વરૂપ [ચેતયિતા ] આત્મા [અન્યઃ ] અન્ય [ભવતિ ] હૈ, તો [યથા ક્રોધઃ ] જૈસે ક્રોધ હૈ [તથા ] વૈસે હી [પ્રત્યયાઃ ] પ્રત્યય, [કર્મ ] કર્મ ઔર [નોકર્મ અપિ ] નોકર્મ ભી [અન્યત્ ] આત્માસે અન્ય હી હૈં .
ટીકા : — જૈસે જીવકે ઉપયોગમયત્વકે કારણ જીવસે ઉપયોગ અનન્ય (અભિન્ન) હૈ ઉસીપ્રકાર જડ ક્રોધ ભી અનન્ય હી હૈ યદિ ઐસી ૧પ્રતિપત્તિ કી જાયે, તો ૨ચિદ્રૂપ ઔર જડકે અનન્યત્વકે કારણ જીવકો ઉપયોગમયતાકી ભાઁતિ જડ ક્રોધમયતા ભી આ જાયેગી . ઔર ઐસા હોનેસે તો જો જીવ હૈ વહી અજીવ સિદ્ધ હોગા, — ઇસપ્રકાર અન્ય દ્રવ્યકા લોપ હો જાયેગા . ઇસીપ્રકાર પ્રત્યય, નોકર્મ ઔર કર્મ ભી જીવસે અનન્ય હૈં ઐસી પ્રતિપત્તિમેં ભી યહી દોષ આતા હૈ . અબ યદિ ઇસ દોષકે ભયસે યહ સ્વીકાર કિયા જાયે કિ ઉપયોગાત્મક જીવ અન્ય હી હૈ ઔર જડસ્વભાવ ક્રોધ અન્ય હી હૈ, તો જૈસે ઉપયોગાત્મક જીવસે જડસ્વભાવ ક્રોધ અન્ય હૈ ઉસીપ્રકાર પ્રત્યય, નોકર્મ ઔર કર્મ ભી અન્ય હી હૈં, ક્યોંકિ ઉનકે જડ સ્વભાવત્વમેં અન્તર નહીં હૈ (અર્થાત્ જૈસે ક્રોધ જડ હૈ ઉસીપ્રકાર પ્રત્યય, નોકર્મ ઔર કર્મ ભી જડ હૈં) . ઇસપ્રકાર જીવ ઔર પ્રત્યયમેં એકત્વ નહીં હૈ .
ભાવાર્થ : — મિથ્યાત્વાદિ આસ્રવ તો જડસ્વભાવ હૈં ઔર જીવ ચેતનસ્વભાવ હૈ . યદિ જડ ઔર ચેતન એક હો જાયેં તો ભિન્ન દ્રવ્યોંકે લોપ હોનેકા મહા દોષ આતા હૈ . ઇસલિયે નિશ્ચયનયકા યહ સિદ્ધાન્ત હૈ કિ આસ્રવ ઔર આત્મામેં એકત્વ નહીં હૈ ..૧૧૩ સે ૧૧૫..
૧ પ્રતિપત્તિ = પ્રતીતિ; પ્રતિપાદન . ૨ ચિદ્રૂપ = જીવ .