યદિ પુદ્ગલદ્રવ્યં જીવે સ્વયમબદ્ધં સત્કર્મભાવેન સ્વયમેવ ન પરિણમેત, તદા તદપરિણામ્યેવ સ્યાત્ . તથા સતિ સંસારાભાવઃ . અથ જીવઃ પુદ્ગલદ્રવ્યં કર્મભાવેન પરિણામયતિ તતો ન સંસારાભાવઃ ઇતિ તર્કઃ . કિં સ્વયમપરિણમમાનં પરિણમમાનં વા જીવઃ પુદ્ગલદ્રવ્યં કર્મભાવેન પરિણામયેત્ ? ન તાવત્તત્સ્વયમપરિણમમાનં પરેણ પરિણમયિતું પાર્યેત; ન હિ સ્વતોઽસતી શક્તિઃ કર્તુમન્યેન પાર્યતે . સ્વયં પરિણમમાનં તુ ન પરં પરિણમયિતારમપેક્ષેત; ન હિ વસ્તુશક્તયઃ પરમપેક્ષન્તે . તતઃ પુદ્ગલદ્રવ્યં પરિણામસ્વભાવં સ્વયમેવાસ્તુ . તથા સતિ કલશપરિણતા મૃત્તિકા સ્વયં કલશ ઇવ જડસ્વભાવજ્ઞાનાવરણાદિકર્મપરિણતં તદેવ સ્વયં જ્ઞાનાવરણાદિકર્મ સ્યાત્ . ઇતિ સિદ્ધં પુદ્ગલદ્રવ્યસ્ય પરિણામસ્વભાવત્વમ્ .
સ્વભાવભૂતા પરિણામશક્તિઃ .
યમાત્મનસ્તસ્ય સ એવ કર્તા ..૬૪..
ટીકા : — યદિ પુદ્ગલદ્રવ્ય જીવમેં સ્વયં ન બન્ધતા હુઆ કર્મભાવસે સ્વયમેવ નહીં પરિણમતા હો, તો વહ અપરિણામી હી સિદ્ધ હોગા . ઐસા હોને પર, સંસારકા અભાવ હોગા . (ક્યોંકિ યદિ પુદ્ગલદ્રવ્ય કર્મરૂપ નહીં પરિણમે તો જીવ કર્મરહિત સિદ્ધ હોવે; તબ ફિ ર સંસાર કિસકા ?) યદિ યહાઁ યહ તર્ક ઉપસ્થિત કિયા જાયે કિ ‘‘જીવ પુદ્ગલદ્રવ્યકો કર્મભાવસે પરિણમાતા હૈ, ઇસલિયે સંસારકા અભાવ નહીં હોગા’’, તો ઉસકા નિરાકરણ દો પક્ષોંકો લેકર ઇસપ્રકાર કિયા જાતા હૈ કિઃ – ક્યા જીવ સ્વયં અપરિણમતે હુએ પુદ્ગલદ્રવ્યકો કર્મ ભાવરૂપ પરિણમાતા હૈ યા સ્વયં પરિણમતે હુએકો ? પ્રથમ, સ્વયં અપરિણમતે હુએકો દૂસરેકે દ્વારા નહીં પરિણમાયા જા સકતા; ક્યોંકિ (વસ્તુમેં) જો શક્તિ સ્વતઃ ન હો ઉસે અન્ય કોઈ નહીં કર સકતા . (ઇસલિયે પ્રથમ પક્ષ અસત્ય હૈ .) ઔર સ્વયં પરિણમતે હુએકો અન્ય પરિણમાનેવાલેકી અપેક્ષા નહીં હોતી; ક્યોંકિ વસ્તુકી શક્તિયાઁ પરકી અપેક્ષા નહીં રખતીં . (ઇસલિયે દૂસરા પક્ષ ભી અસત્ય હૈ .) અતઃ પુદ્ગલદ્રવ્ય પરિણમનસ્વભાવવાલા સ્વયમેવ હો . ઐસા હોનેસે, જૈસે ઘટરૂપ પરિણમિત મિટ્ટી હી સ્વયં ઘટ હૈ ઉસી પ્રકાર, જડ સ્વભાવવાલે જ્ઞાનાવરણાદિકર્મરૂપ પરિણમિત પુદ્ગલદ્રવ્ય હી સ્વયં જ્ઞાનાવરણાદિકર્મ હૈ . ઇસપ્રકાર પુદ્ગલદ્રવ્યકા પરિણામસ્વભાવત્વ સિદ્ધ હુઆ ..૧૧૬ સે ૧૨૦..
અબ ઇસી અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ઇતિ ] ઇસપ્રકાર [પુદ્ગલસ્ય ] પુદ્ગલદ્રવ્યકી [સ્વભાવભૂતા
૧૯૮