યદિ કર્મણિ સ્વયમબદ્ધઃ સન્ જીવઃ ક્રોધાદિભાવેન સ્વયમેવ ન પરિણમેત તદા સ કિલાપરિણામ્યેવ સ્યાત્ . તથા સતિ સંસારાભાવઃ . અથ પુદ્ગલકર્મ ક્રોધાદિ જીવં ક્રોધાદિભાવેન પરિણામયતિ તતો ન સંસારાભાવ ઇતિ તર્કઃ . કિં સ્વયમપરિણમમાનં પરિણમમાનં વા પુદ્ગલકર્મ ક્રોધાદિ જીવં ક્રોધાદિભાવેન પરિણામયેત્ ? ન તાવત્સ્વયમપરિણમમાનઃ પરેણ પરિણમયિતું પાર્યેત; ન હિ સ્વતોઽસતી શક્તિઃ કર્તુમન્યેન પાર્યતે . સ્વયં પરિણમમાનસ્તુ ન પરં પરિણમયિતારમપેક્ષેત; ન હિ વસ્તુશક્તયઃ પરમપેક્ષન્તે . તતો જીવઃ પરિણામસ્વભાવઃ સ્વયમેવાસ્તુ . તથા સતિ ગરુડ- ધ્યાનપરિણતઃ સાધકઃ સ્વયં ગરુડ ઇવાજ્ઞાનસ્વભાવક્રોધાદિપરિણતોપયોગઃ સ એવ સ્વયં ક્રોધાદિઃ સ્યાત્ . ઇતિ સિદ્ધં જીવસ્ય પરિણામસ્વભાવત્વમ્ . અપને આપ [ક્રોધભાવેન ] ક્રોધભાવસે [પરિણમતે ] પરિણમતા હૈ [એષા તે બુદ્ધિઃ ] ઐસી તેરી બુદ્ધિ હો, તો [ક્રોધઃ ] ક્રોધ [જીવં ] જીવકો [ક્રોધત્વમ્ ] ક્રોધરૂપ [પરિણામયતિ ] પરિણમન કરાતા હૈ [ઇતિ ] યહ કથન [મિથ્યા ] મિથ્યા સિદ્ધ હોતા હૈ .
ઇસલિયે યહ સિદ્ધાન્ત હૈ કિ [ક્રોધોપયુક્તઃ ] ક્રોધમેં ઉપયુક્ત (અર્થાત્ જિસકા ઉપયોગ ક્રોધાકાર પરિણમિત હુઆ હૈ ઐસા) [આત્મા ] આત્મા [ક્રોધઃ ] ક્રોધ હી હૈ, [માનોપયુક્તઃ ] માનમેં ઉપયુક્ત આત્મા [માનઃ એવ ] માન હી હૈ, [માયોપયુક્તઃ ] માયામેં ઉપયુક્ત આત્મા [માયા ] માયા હૈ [ચ ] ઔર [લોભોપયુક્તઃ ] લોભમેં ઉપયુક્ત આત્મા [લોભઃ ] લોભ [ભવતિ ] હૈ .
ટીકા : — યદિ જીવ કર્મમેં સ્વયં ન બઁધતા હુઆ ક્રોધાદિભાવસે સ્વયમેવ નહીં પરિણમતા હો, તો વહ વાસ્તવમેં અપરિણામી હી સિદ્ધ હોગા . ઐસા હોનેસે સંસારકા અભાવ હોગા . યદિ યહાઁ યહ તર્ક ઉપસ્થિત કિયા જાયે કિ ‘‘પુદ્ગલકર્મ જો ક્રોધાદિક હૈ વહ જીવકો ક્રોધાદિભાવરૂપ પરિણમાતા હૈ, ઇસલિયે સંસારકા અભાવ નહીં હોતા’’, તો ઉસકા નિરાકરણ દો પક્ષ લેકર ઇસપ્રકાર કિયા જાતા હૈ કિ — પુદ્ગલકર્મ ક્રોધાદિક હૈ વહ સ્વયં અપરિણમતે હુએ જીવકો ક્રોધાદિભાવરૂપ પરિણમાતા હૈ, યા સ્વયં પરિણતે હુએકો ? પ્રથમ, સ્વયં અપરિણમતે હુએકો પરકે દ્વારા નહીં પરિણમાયા જા સકતા; ક્યોંકિ (વસ્તુમેં) જો શક્તિ સ્વતઃ ન હો ઉસે અન્ય કોઈ નહીં કર સકતા . ઔર સ્વયં પરિણમતે હુએકો તો અન્ય પરિણમાનેવાલેકી અપેક્ષા નહીં હોતી; ક્યોંકિ વસ્તુકી શક્તિયાઁ પરકી અપેક્ષા નહીં રખતી . (ઇસપ્રકાર દોનોં પક્ષ અસત્ય હૈં .) ઇસલિયે જીવ પરિણમનસ્વભાવવાલા સ્વયમેવ હો . ઐસા હોનેસે, જૈસે ગરુડકે ધ્યાનરૂપ પરિણમિત મંત્રસાધક સ્વયં ગરુડ હૈ ઉસીપ્રકાર, અજ્ઞાનસ્વભાવવાલે ક્રોધાદિરૂપ જિસકા ઉપયોગ પરિણમિત હુઆ હૈ ઐસા જીવ હી સ્વયં ક્રોધાદિ હૈ . ઇસપ્રકાર જીવકા પરિણામસ્વભાવત્વ સિદ્ધ હુઆ .
ભાવાર્થ : — જીવ પરિણામસ્વભાવ હૈ . જબ અપના ઉપયોગ ક્રોધાદિરૂપ પરિણમતા હૈ તબ સ્વયં ક્રોધાદિરૂપ હી હોતા હૈ ઐસા જાનના ..૧૨૧ સે ૧૨૫..