રાગદ્વેષાભ્યાં સમમેકીભૂય પ્રવર્તિતાહંકારઃ સ્વયં કિલૈષોઽહં રજ્યે રુષ્યામીતિ રજ્યતે રુષ્યતિ ચ;
તસ્માદજ્ઞાનમયભાવાદજ્ઞાની પરૌ રાગદ્વેષાવાત્માનં કુર્વન્ કરોતિ કર્માણિ .
જ્ઞાનિનસ્તુ સમ્યક્સ્વપરવિવેકેનાત્યન્તોદિતવિવિક્તાત્મખ્યાતિત્વાદ્યસ્માત્ જ્ઞાનમય એવ ભાવઃ સ્યાત્, તસ્મિંસ્તુ સતિ સ્વપરયોર્નાનાત્વવિજ્ઞાનેન જ્ઞાનમાત્રે સ્વસ્મિન્સુનિવિષ્ટઃ પરાભ્યાં રાગદ્વેષાભ્યાં પૃથગ્ભૂતતયા સ્વરસત એવ નિવૃત્તાહંકારઃ સ્વયં કિલ કેવલં જાનાત્યેવ, ન રજ્યતે, ન ચ રુષ્યતિ, તસ્માત્ જ્ઞાનમયભાવાત્ જ્ઞાની પરૌ રાગદ્વેષાવાત્માનમકુર્વન્ન કરોતિ કર્માણિ . આત્માકી ખ્યાતિ અત્યન્ત અસ્ત હો ગઈ હોનેસે, અજ્ઞાનમય ભાવ હી હોતા હૈ, ઔર ઉસકે હોનેસે, સ્વ-પરકે એકત્વકે અધ્યાસકે કારણ જ્ઞાનમાત્ર ઐસે નિજમેંસે (આત્મસ્વરૂપમેંસે) ભ્રષ્ટ હુઆ, પર ઐસે રાગદ્વેષકે સાથ એક હોકર જિસકે અહંકાર પ્રવર્ત રહા હૈ ઐસા સ્વયં ‘યહ મૈં વાસ્તવમેં રાગી હૂઁ, દ્વેષી હૂઁ (અર્થાત્ યહ મૈં રાગ કરતા હૂઁ, દ્વેષ કરતા હૂઁ )’ ઇસપ્રકાર (માનતા હુઆ) રાગી ઔર દ્વેષી હોતા હૈ; ઇસલિયે અજ્ઞાનમય ભાવકે કારણ અજ્ઞાની અપનેકો પર ઐસે રાગદ્વેષરૂપ કરતા હુઆ કર્મોંકો કરતા હૈ
જ્ઞાનીકે તો, સમ્યક્ પ્રકારસે સ્વપરવિવેકકે દ્વારા ભિન્ન આત્માકી ખ્યાતિ અત્યન્ત ઉદયકો પ્રાપ્ત હુઈ હોનેસે, જ્ઞાનમય ભાવ હી હોતા હૈ, ઔર ઉસકે હોનેસે, સ્વ-પરકે ભિન્નત્વકે વિજ્ઞાનકે કારણ જ્ઞાનમાત્ર ઐસે નિજમેં સુનિવિષ્ટ (સમ્યક્ પ્રકારસે સ્થિત) હુઆ, પર ઐસે રાગદ્વેષસે પૃથગ્ભૂતતાકે (ભિન્નત્વકે) કારણ નિજરસસે હી જિસકે અહંકાર નિવૃત્ત હુઆ હૈ ઐસા સ્વયં વાસ્તવમેં માત્ર જાનતા હી હૈ, રાગી ઔર દ્વેષી નહીં હોતા (અર્થાત્ રાગદ્વેષ નહીં કરતા); ઇસલિયે જ્ઞાનમય ભાવકે કારણ જ્ઞાની અપનેકો પર ઐસે રાગદ્વેષરૂપ ન કરતા હુઆ કર્મોંકો નહીં કરતા
ભાવાર્થ : — ઇસ આત્માકે ક્રોધાદિક મોહનીય કર્મકી પ્રકૃતિકા (અર્થાત્ રાગદ્વેષકા) ઉદય આને પર, અપને ઉપયોગમેં ઉસકા રાગદ્વેષરૂપ મલિન સ્વાદ આતા હૈ . અજ્ઞાનીકે સ્વ-પરકા ભેદજ્ઞાન ન હોનેસે વહ યહ માનતા હૈ કિ ‘‘યહ રાગદ્વેષરૂપ મલિન ઉપયોગ હી મેરા સ્વરૂપ હૈ — વહી મૈં હૂઁ’’ . ઇસપ્રકાર રાગદ્વેષમેં અહંબુદ્ધિ કરતા હુઆ અજ્ઞાની અપનેકો રાગીદ્વેષી કરતા હૈ; ઇસલિયે વહ કર્મોંકો કરતા હૈ . ઇસપ્રકાર અજ્ઞાનમય ભાવસે કર્મબન્ધ હોતા હૈ .
જ્ઞાનીકે ભેદજ્ઞાન હોનેસે વહ ઐસા જાનતા હૈ કિ ‘‘જ્ઞાનમાત્ર શુદ્ધ ઉપયોગ હૈ વહી મેરા સ્વરૂપ હૈ — વહી મૈં હૂઁ; રાગદ્વેષ કર્મોંકા રસ હૈ, વહ મેરા સ્વરૂપ નહીં હૈ’’ . ઇસપ્રકાર રાગદ્વેષમેં અહંબુદ્ધિ ન કરતા હુઆ જ્ઞાની અપનેકો રાગીદ્વેષી નહીં કરતા, કેવલ જ્ઞાતા હી રહતા હૈ; ઇસલિયે
૨૦૪