અતત્ત્વોપલબ્ધિરૂપેણ જ્ઞાને સ્વદમાનોઽજ્ઞાનોદયઃ . મિથ્યાત્વાસંયમકષાયયોગોદયાઃ કર્મહેતવસ્તન્મયાશ્ચત્વારો ભાવાઃ . તત્ત્વાશ્રદ્ધાનરૂપેણ જ્ઞાને સ્વદમાનો મિથ્યાત્વોદયઃ, અવિરમણરૂપેણ જ્ઞાને સ્વદમાનોઽસંયમોદયઃ, કલુષોપયોગરૂપેણ જ્ઞાને સ્વદમાનઃ કષાયોદયઃ, શુભાશુભપ્રવૃત્તિ- નિવૃત્તિવ્યાપારરૂપેણ જ્ઞાને સ્વદમાનો યોગોદયઃ . અથૈતેષુ પૌદ્ગલિકેષુ મિથ્યાત્વાદ્યુદયેષુ હેતુભૂતેષુ યત્પુદ્ગલદ્રવ્યં કર્મવર્ગણાગતં જ્ઞાનાવરણાદિભાવૈરષ્ટધા સ્વયમેવ પરિણમતે તત્ખલુ કર્મવર્ગણાગતં જીવનિબદ્ધં યદા સ્યાત્તદા જીવઃ સ્વયમેવાજ્ઞાનાત્પરાત્મનોરેકત્વાધ્યાસેનાજ્ઞાનમયાનાં તત્ત્વાશ્રદ્ધાનાદીનાં સ્વસ્ય પરિણામભાવાનાં હેતુર્ભવતિ . જીવ [પરિણામભાવાનામ્ ] (અપને અજ્ઞાનમય) પરિણામભાવોંકા [હેતુઃ ] હેતુ [ભવતિ ] હોતા હૈ .
ટીકા : — તત્ત્વકે અજ્ઞાનરૂપસે (વસ્તુસ્વરૂપકી અન્યથા ઉપલબ્ધિરૂપસે) જ્ઞાનમેં સ્વાદરૂપ હોતા હુઆ અજ્ઞાનકા ઉદય હૈ . મિથ્યાત્વ, અસંયમ, કષાય ઔર યોગકે ઉદય — જો કિ (નવીન) કર્મોંકે હેતુ હૈં — વે અજ્ઞાનમય ચાર ભાવ હૈં . તત્ત્વકે અશ્રદ્ધાનરૂપસે જ્ઞાનમેં સ્વાદરૂપ હોતા હુઆ મિથ્યાત્વકા ઉદય હૈ; અવિરમણરૂપસે (અત્યાગભાવરૂપસે) જ્ઞાનમેં સ્વાદરૂપ હોતા હુઆ અસંયમકા ઉદય હૈ; કલુષ (મલિન) ઉપયોગરૂપ જ્ઞાનમેં સ્વાદરૂપ હોતા હુઆ કષાયકા ઉદય હૈ; શુભાશુભ પ્રવૃત્તિ યા નિવૃત્તિકે વ્યાપારરૂપસે જ્ઞાનમેં સ્વાદરૂપ હોતા હુઆ યોગકા ઉદય હૈ . યે પૌદ્ગલિક મિથ્યાત્વાદિકે ઉદય હેતુભૂત હોને પર જો કાર્મણવર્ગણાગત પુદ્ગલદ્રવ્ય જ્ઞાનાવરણાદિભાવસે આઠ પ્રકાર સ્વયમેવ પરિણમતા હૈ, વહ કાર્મણવર્ગણાગત પુદ્ગલદ્રવ્ય જબ જીવમેં નિબદ્ધ હોવે તબ જીવ સ્વયમેવ અજ્ઞાનસે સ્વ-પરકે એકત્વકે અધ્યાસકે કારણ તત્ત્વ-અશ્રદ્ધાન આદિ અપને અજ્ઞાનમય પરિણામભાવોંકા હેતુ હોતા હૈ .
ભાવાર્થ : — અજ્ઞાનભાવકે ભેદરૂપ મિથ્યાત્વ, અવિરતિ, કષાય ઔર યોગકે ઉદય પુદ્ગલકે પરિણામ હૈં ઔર ઉનકા સ્વાદ અતત્ત્વશ્રદ્ધાનાદિરૂપસે જ્ઞાનમેં આતા હૈ . વે ઉદય નિમિત્તભૂત હોને પર, કાર્મણવર્ગણારૂપ નવીન પુદ્ગલ સ્વયમેવ જ્ઞાનાવરણાદિ કર્મરૂપ પરિણમતે હૈં ઔર જીવકે સાથ બઁધતે હૈં; ઔર ઉસ સમય જીવ ભી સ્વયમેવ અપને અજ્ઞાનભાવસે અતત્ત્વશ્રદ્ધાનાદિ ભાવરૂપ પરિણમતા હૈ ઔર ઇસપ્રકાર અપને અજ્ઞાનમય ભાવોંકા કારણ સ્વયં હી હોતા હૈ .
મિથ્યાત્વાદિકા ઉદય હોના, નવીન પુદ્ગલોંકા કર્મરૂપ પરિણમના તથા બઁધના, ઔર જીવકા અપને અતત્ત્વશ્રદ્ધાનાદિ ભાવરૂપ પરિણમના — યહ તીનોં હી એક સમયમેં હોતે હૈં; સબ સ્વતંત્રતયા અપને આપ હી પરિણમતે હૈં, કોઈ કિસીકા પરિણમન નહીં કરાતા ..૧૩૨ સે ૧૩૬..