યદિ જીવસ્ય તન્નિમિત્તભૂતવિપચ્યમાનપુદ્ગલકર્મણા સહૈવ રાગાદ્યજ્ઞાનપરિણામો ભવતીતિ વિતર્કઃ, તદા જીવપુદ્ગલકર્મણોઃ સહભૂતસુધાહરિદ્રયોરિવ દ્વયોરપિ રાગાદ્યજ્ઞાનપરિણામાપત્તિઃ . અથ ચૈકસ્યૈવ જીવસ્ય ભવતિ રાગાદ્યજ્ઞાનપરિણામઃ, તતઃ પુદ્ગલકર્મવિપાકાદ્ધેતોઃ પૃથગ્ભૂત એવ જીવસ્ય પરિણામઃ .
કિમાત્મનિ બદ્ધસ્પૃષ્ટં કિમબદ્ધસ્પૃષ્ટં કર્મેતિ નયવિભાગેનાહ —
[રાગાદિત્વમ્ આપન્ને ] રાગાદિભાવકો પ્રાપ્ત હો જાયેં . [તુ ] પરન્તુ [રાગાદિભિઃ પરિણામઃ ] રાગાદિભાવસે પરિણામ તો [જીવસ્ય એકસ્ય ] જીવકે એકકે હી [જાયતે ] હોતા હૈ, [તત્ ] ઇસલિયે [કર્મોદયહેતુભિઃ વિના ] ક ર્મોદયરૂપ નિમિત્તસે રહિત હી અર્થાત્ ભિન્ન હી [જીવસ્ય ] જીવકા [પરિણામઃ ] પરિણામ હૈ .
ટીકા : — યદિ જીવકે, રાગાદિ-અજ્ઞાનપરિણામકે નિમિત્તભૂત ઉદયાગત પુદ્ગલકર્મકે સાથ હી (દોનોં એકત્રિત હોકર હી), રાગાદિ-અજ્ઞાનપરિણામ હોતા હૈ — ઐસા વિતર્ક ઉપસ્થિત કિયા જાયે તો, જૈસે મિલી હુઈ ફિ ટકરી ઔર હલ્દી – દોનોંકા લાલ રંગરૂપ પરિણામ હોતા હૈ ઉસીપ્રકાર, જીવ ઔર પુદ્ગલકર્મ દોનોંકે રાગાદિ-અજ્ઞાનપરિણામકી આપત્તિ આ જાવે . પરન્તુ એક જીવકે હી રાગાદિ-અજ્ઞાનપરિણામ તો હોતા હૈ; ઇસલિયે પુદ્ગલકર્મકા ઉદય જો કિ જીવકે રાગાદિ- અજ્ઞાનપરિણામકા નિમિત્ત હૈ ઉસસે ભિન્ન હી જીવકા પરિણામ હૈ .
ભાવાર્થ : — યદિ યહ માના જાયે કિ જીવ ઔર પુદ્ગલકર્મ મિલકર રાગાદિરૂપ પરિણમતે હૈં તો દોનોંકે રાગાદિરૂપ પરિણામ સિદ્ધ હોં . કિન્તુ પુદ્ગલકર્મ તો રાગાદિરૂપ (જીવરાગાદિરૂપ) કભી નહીં પરિણમ સકતા; ઇસલિયે પુદ્ગલકર્મકા ઉદય જો કિ રાગાદિપરિણામકા નિમિત્ત હૈ ઉસસે ભિન્ન હી જીવકા પરિણામ હૈ ..૧૩૯-૧૪૦..
અબ યહાઁ નયવિભાગસે યહ કહતે હૈં કિ ‘આત્મામેં કર્મ બદ્ધસ્પૃષ્ટ હૈ યા અબદ્ધસ્પૃષ્ટ હૈ’ —
૨૧૪