યઃ કિલ જીવે બદ્ધં કર્મેતિ યશ્ચ જીવેઽબદ્ધં કર્મેતિ વિકલ્પઃ સ દ્વિતયોઽપિ હિ નયપક્ષઃ . ય એવૈનમતિક્રામતિ સ એવ સકલવિકલ્પાતિક્રાન્તઃ સ્વયં નિર્વિકલ્પૈકવિજ્ઞાનઘનસ્વભાવો ભૂત્વા સાક્ષાત્સમયસારઃ સમ્ભવતિ . તત્ર યસ્તાવજ્જીવે બદ્ધં કર્મેતિ વિકલ્પયતિ સ જીવેઽબદ્ધં કર્મેતિ એકં પક્ષમતિક્રામન્નપિ ન વિકલ્પમતિક્રામતિ; યસ્તુ જીવેઽબદ્ધં કર્મેતિ વિકલ્પયતિ સોઽપિ જીવે બદ્ધં કર્મેત્યેકં પક્ષમતિક્રામન્નપિ ન વિકલ્પમતિક્રામતિ; યઃ પુનર્જીવે બદ્ધમબદ્ધં ચ કર્મેતિ વિકલ્પયતિ સ તુ તં દ્વિતયમપિ પક્ષમનતિક્રામન્ ન વિકલ્પમતિક્રામતિ . તતો ય એવ સમસ્તનયપક્ષમતિક્રામતિ સ એવ સમસ્તં વિકલ્પમતિક્રામતિ . ય એવ સમસ્તં વિકલ્પમતિક્રામતિ સ એવ સમયસારં વિન્દતિ .
યદ્યેવં તર્હિ કો હિ નામ નયપક્ષસન્ન્યાસભાવનાં ન નાટયતિ ?
ટીકા : — ‘જીવમેં કર્મ બદ્ધ હૈ’ ઐસા જો વિકલ્પ તથા ‘જીવમેં કર્મ અબદ્ધ હૈ’ ઐસા જો વિકલ્પ વે દોનોં નયપક્ષ હૈં . જો ઉસ નયપક્ષકા અતિક્રમ કરતા હૈ ( – ઉસે ઉલ્લંઘન કર દેતા હૈ, છોડ દેતા હૈ), વહી સમસ્ત વિકલ્પોંકા અતિક્રમ કરકે સ્વયં નિર્વિકલ્પ, એક વિજ્ઞાનઘનસ્વભાવરૂપ હોકર સાક્ષાત્ સમયસાર હોતા હૈ . યહાઁ (વિશેષ સમઝાયા જાતા હૈ કિ) — જો ‘જીવમેં કર્મ બદ્ધ હૈ’ ઐસા વિકલ્પ કરતા હૈ વહ ‘જીવમેં કર્મ અબદ્ધ હૈ’ ઐસે એક પક્ષકા અતિક્રમ કરતા હુઆ ભી વિકલ્પકા અતિક્રમ નહીં કરતા, ઔર જો ‘જીવમેં કર્મ અબદ્ધ હૈ ઐસા વિકલ્પ કરતા હૈ વહ ભી ‘જીવમેં કર્મ બદ્ધ હૈ’ ઐસે એક પક્ષકા અતિક્રમ કરતા હુઆ ભી વિકલ્પકા અતિક્રમ નહીં કરતા; ઔર જો યહ વિકલ્પ કરતા હૈ કિ ‘જીવમેં કર્મ બદ્ધ હૈ ઔર અબદ્ધ ભી હૈ’ વહ ઉન દોનોં પક્ષકા અતિક્રમ ન કરતા હુઆ, વિકલ્પકા અતિક્રમ નહીં કરતા . ઇસલિયે જો સમસ્ત નય પક્ષકા અતિક્રમ કરતા હૈ વહી સમસ્ત વિકલ્પકા અતિક્રમ કરતા હૈ; જો સમસ્ત વિકલ્પકા અતિક્રમ કરતા હૈ વહી સમયસારકો પ્રાપ્ત કરતા હૈ — ઉસકા અનુભવ કરતા હૈ .
ભાવાર્થ : — જીવ કર્મસે ‘બઁધા હુઆ હૈ’ તથા ‘નહીં બઁધા હુઆ હૈ’ — યહ દોનોં નયપક્ષ હૈં . ઉનમેંસે કિસીને બન્ધપક્ષ ગ્રહણ કિયા, ઉસને વિકલ્પ હી ગ્રહણ કિયા; કિસીને અબન્ધપક્ષ લિયા, તો ઉસને વિકલ્પ હી ગ્રહણ કિયા; ઔર કિસીને દોનોં પક્ષ લિયે, તો ઉસને ભી પક્ષરૂપ વિકલ્પકા હી ગ્રહણ કિયા . પરન્તુ ઐસે વિકલ્પોંકો છોડકર જો કિસી ભી પક્ષકો ગ્રહણ નહીં કરતા વહીં શુદ્ધ પદાર્થકા સ્વરૂપ જાનકર ઉસ-રૂપ સમયસારકો — શુદ્ધાત્માકો — પ્રાપ્ત કરતા હૈ . નયપક્ષકો ગ્રહણ કરના રાગ હૈ, ઇસલિયે સમસ્ત નયપક્ષકો છોડનેસે વીતરાગ સમયસાર હુઆ જાતા હૈ ..૧૪૨..
અબ, ‘યદિ ઐસા હૈ તો નયપક્ષકે ત્યાગકી ભાવનાકો વાસ્તવમેં કૌન નહીં નચાયેગા ?’ ઐસા
૨૧૬