દ્વન્દ્વં વિપ્રતિષિધ્યતે યદિ તદા કા કર્તૃકર્મસ્થિતિઃ .
ર્નેપથ્યે બત નાનટીતિ રભસા મોહસ્તથાપ્યેષ કિમ્ ..૯૮..
જ્ઞાનં જ્ઞાનં ભવતિ ચ યથા પુદ્ગલઃ પુદ્ગલોઽપિ .
શ્ચિચ્છક્તીનાં નિકરભરતોઽત્યન્તગમ્ભીરમેતત્ ..૯૯..
પુનઃ ઇસી બાતકો દૃઢ કરતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [કર્તા કર્મણિ નાસ્તિ, કર્મ તત્ અપિ નિયતં કર્તરિ નાસ્તિ ] નિશ્ચયસે ન તો કર્તા કર્મમેં હૈ, ઔર ન કર્મ કર્તામેં હી હૈ — [યદિ દ્વન્દ્વં વિપ્રતિષિધ્યતે ] યદિ ઇસપ્રકાર પરસ્પર દોનોંકા નિષેધ કિયા જાયે [તદા કર્તૃકર્મસ્થિતિઃ કા ] તો કર્તા-કર્મકી ક્યા સ્થિતિ હોગી ? (અર્થાત્ જીવ-પુદ્ગલકે કર્તાકર્મપન કદાપિ નહીં હો સકેગા .) [જ્ઞાતા જ્ઞાતરિ, કર્મ સદા કર્મણિ ] ઇસપ્રકાર જ્ઞાતા સદા જ્ઞાતામેં હી હૈ ઔર કર્મ સદા કર્મમેં હી હૈ [ ઇતિ વસ્તુસ્થિતિઃ વ્યક્તા ] ઐસી વસ્તુસ્થિતિ પ્રગટ હૈ [તથાપિ બત ] તથાપિ અરે ! [નેપથ્યે એષઃ મોહઃ કિમ્ રભસા નાનટીતિ ] નેપથ્યમેં યહ મોહ ક્યોં અત્યન્ત વેગપૂર્વક નાચ રહા હૈ ? (ઇસપ્રકાર આચાર્યકો ખેદ ઔર આશ્ચર્ય હોતા હૈ .)
ભાવાર્થ : — કર્મ તો પુદ્ગલ હૈ, જીવકો ઉસકા કર્તા કહના અસત્ય હૈ . ઉન દોનોંમેં અત્યન્ત ભેદ હૈ, ન તો જીવ પુદ્ગલમેં હૈ ઔર ન પુદ્ગલ જીવમેં; તબ ફિ ર ઉનમેં કર્તાકર્મભાવ કૈસે હો સકતા હૈ ? ઇસલિયે જીવ તો જ્ઞાતા હૈ સો જ્ઞાતા હી હૈ, વહ પુદ્ગલકર્મોંકા કર્તા નહીં હૈ; ઔર પુદ્ગલકર્મ હૈં વે પુદ્ગલ હી હૈં, જ્ઞાતાકા કર્મ નહીં હૈં . આચાર્યદેવને ખેદપૂર્વક કહા હૈ કિ — ઇસપ્રકાર પ્રગટ ભિન્ન દ્રવ્ય હૈં તથાપિ ‘મૈં કર્તા હૂઁ ઔર યહ પુદ્ગલ મેરા કર્મ હૈ’ ઇસપ્રકાર અજ્ઞાનીકા યહ મોહ ( – અજ્ઞાન) ક્યોં નાચ રહા હૈ ? ૯૮.
અબ યહ કહતે હૈં કિ, અથવા યદિ મોહ નાચતા હૈ તો ભલે નાચે, તથાપિ વસ્તુસ્વરૂપ તો જૈસા હૈ વૈસા હી હૈ : —