શ્લોકાર્થ : — [અચલં ] અચલ, [વ્યક્તં ] વ્યક્ત ઔર [ચિત્-શક્તીનાં નિકર-ભરતઃ અત્યન્ત-ગમ્ભીરમ્ ] ચિત્શક્તિયોંકે ( – જ્ઞાનકે અવિભાગપ્રતિચ્છેદોંકે) સમૂહકે ભારસે અત્યન્ત ગમ્ભીર [એતત્ જ્ઞાનજ્યોતિઃ ] યહ જ્ઞાનજ્યોતિ [અન્તઃ ] અન્તરઙ્ગમેં [ઉચ્ચૈઃ ] ઉગ્રતાસે [તથા જ્વલિતમ્ ] ઐસી જાજ્વલ્યમાન હુઈ કિ — [યથા કર્તા કર્તા ન ભવતિ ] આત્મા અજ્ઞાનમેં કર્તા હોતા થા સો અબ વહ કર્તા નહીં હોતા ઔર [કર્મ કર્મ અપિ ન એવ ] અજ્ઞાનકે નિમિત્તસે પુદ્ગલ કર્મરૂપ હોતા થા સો વહ કર્મરૂપ નહીં હોતા; [યથા જ્ઞાનં જ્ઞાનં ભવતિ ચ ] ઔર જ્ઞાન જ્ઞાનરૂપ હી રહતા હૈ તથા [પુદ્ગલઃ પુદ્ગલઃ અપિ ] પુદ્ગલ પુદ્ગલરૂપ હી રહતા હૈ .
ભાવાર્થ : — જબ આત્મા જ્ઞાની હોતા હૈ તબ જ્ઞાન તો જ્ઞાનરૂપ હી પરિણમિત હોતા હૈ, પુદ્ગલકર્મકા કર્તા નહીં હોતા; ઔર પુદ્ગલ પુદ્ગલ હી રહતા હૈ, કર્મરૂપ પરિણમિત નહીં હોતા . ઇસપ્રકાર યથાર્થ જ્ઞાન હોને પર દોનોં દ્રવ્યોંકે પરિણમનમેં નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવ નહીં હોતા . ઐસા જ્ઞાન સમ્યગ્દૃષ્ટિકે હોતા હૈ .૯૯.
ટીકા : — ઇસપ્રકાર જીવ ઔર અજીવ કર્તાકર્મકા વેષ ત્યાગકર બાહર નિકલ ગયે .
ભાવાર્થ : — જીવ ઔર અજીવ દોનોં કર્તા-કર્મકા વેષ ધારણ કરકે એક હોકર રંગભૂમિમેં પ્રવિષ્ટ હુએ થે . જબ સમ્યગ્દૃષ્ટિને અપને યથાર્થ-દર્શક જ્ઞાનસે ઉન્હેં ભિન્ન-ભિન્ન લક્ષણસે યહ જાન લિયા કિ વે એક નહીં, કિન્તુ દો અલગ-અલગ હૈં તબ વે વેષકા ત્યાગ કરકે રંગભૂમિસે બાહર નિકલ ગયે . બહુરૂપિયાકી ઐસી પ્રવૃત્તિ હોતી હૈ કિ જબ તક દેખનેવાલે ઉસે પહિચાન નહીં લેતે તબ તક વહ અપની ચેષ્ટાએઁ કિયા કરતા હૈ, કિન્તુ જબ કોઈ યથાર્થરૂપસે પહિચાન લેતા હૈ તબ વહ નિજ રૂપકો પ્રગટ કરકે ચેષ્ટા કરના છોડ દેતા હૈ . ઇસી પ્રકાર યહાઁ ભી સમઝના .
તાકરિ બન્ધન આન તણૂં ફલ લે સુખદુ:ખ ભવાશ્રમવાસો;
જ્ઞાન ભયે કરતા ન બનૈ તબ બન્ધ ન હોય ખુલૈ પરપાસો,
આતમમાંહિ સદા સુવિલાસ કરૈ સિવ પાય રહૈ નિતિ થાસો .
ઇસપ્રકાર શ્રી સમયસાર (શ્રીમદ્ભગવત્કુન્દકુન્દાચાર્યદેવપ્રણીત શ્રી સમયસાર પરમાગમકી) શ્રીમદ્અમૃતચન્દ્રાચાર્યદેવવિરચિત આત્મખ્યાતિ નામક ટીકામેં કર્તાકર્મકા પ્રરૂપક દૂસરા અંક સમાપ્ત હુઆ .
૨૩૪સમયસાર