મગ્ના જ્ઞાનનયૈષિણોઽપિ યદતિસ્વચ્છન્દમન્દોદ્યમાઃ .
યે કુર્વન્તિ ન કર્મ જાતુ ન વશં યાન્તિ પ્રમાદસ્ય ચ ..૧૧૧..
હૈ; ઉસકે એકત્રિત રહનેમેં કોઈ ભી ક્ષતિ યા વિરોધ નહીં હૈ . [કિ ન્તુ ] કિન્તુ [અત્ર અપિ ] યહાઁ ઇતના વિશેષ જાનના ચાહિયે કિ આત્મામેં [અવશતઃ યત્ ક ર્મ સમુલ્લસતિ ] અવશપનેં જો ક ર્મ પ્રગટ હોતા હૈ [તત્ બન્ધાય ] વહ તો બંધકા કારણ હૈ, ઔર [મોક્ષાય ] મોક્ષકા કારણ તો, [એક મ્ એવ પરમં જ્ઞાનં સ્થિતમ્ ] જો એક પરમ જ્ઞાન હૈ વહ એક હી હૈ — [સ્વતઃ વિમુક્તં ] જો કિ સ્વતઃ વિમુક્ત હૈ (અર્થાત્ તીનોંકાલ પરદ્રડ્ડવ્ય-ભાવોંસે ભિન્ન હૈ) .
ભાવાર્થ : — જબ તક યથાખ્યાત ચારિત્ર નહીં હોતા તબ તક સમ્યગ્દૃષ્ટિકે દો ધારાએઁ રહતી હૈં, — શુભાશુભ કર્મધારા ઔર જ્ઞાનધારા . ઉન દોનોંકે એક સાથ રહનેમેં કોઈ ભી વિરોધ નહીં હૈ . (જૈસે મિથ્યાજ્ઞાન ઔર સમ્યગ્જ્ઞાનકે પરસ્પર વિરોધ હૈ વૈસે કર્મસામાન્ય ઔર જ્ઞાનકે વિરોધ નહીં હૈ .) ઐસી સ્થિતિમેં કર્મ અપના કાર્ય કરતા હૈ ઔર જ્ઞાન અપના કાર્ય કરતા હૈ . જિતને અંશમેં શુભાશુભ કર્મધારા હૈ ઉતને અંશમેં કર્મબન્ધ હોતા હૈ ઔર જિતને અંશમેં જ્ઞાનધારા હૈ ઉતને અંશમેં કર્મકા નાશ હોતા હૈ . વિષય-કષાયકે વિકલ્પ યા વ્રત-નિયમકે વિકલ્પ — અથવા શુદ્ધ સ્વરૂપકા વિચાર તક ભી — કર્મબન્ધકા કારણ હૈ; શુદ્ધ પરિણતિરૂપ જ્ઞાનધારા હી મોક્ષકા કારણ હૈ .૧૧૦.
અબ કર્મ ઔર જ્ઞાનકા નયવિભાગ બતલાતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ક ર્મનયાવલમ્બનપરાઃ મગ્નાઃ ] ક ર્મનયકે આલમ્બનમેં તત્પર (અર્થાત્ (ક ર્મનયકે પક્ષપાતી) પુરુષ ડૂબે હુએ હૈં, [યત્ ] ક્યોંકિ [જ્ઞાનં ન જાનન્તિ ] વે જ્ઞાનકો નહીં જાનતે . [જ્ઞાનનય-એષિણઃ અપિ મગ્નાઃ ] જ્ઞાનનયકે ઇચ્છુક (પક્ષપાતી) પુરુષ ભી ડૂબે હુએ હૈં, [યત્ ] ક્યોંકિ [અતિસ્વચ્છન્દમન્દ-ઉદ્યમાઃ ] વે સ્વચ્છંદતાસે અત્યન્ત મન્દ-ઉદ્યમી હૈં ( – વે સ્વરૂપપ્રાપ્તિકા પુરુષાર્થ નહીં ક રતે, પ્રમાદી હૈં ઔર વિષયક ષાયમેં વર્તતે હૈં) . [તે વિશ્વસ્ય ઉપરિ તરન્તિ ] વે જીવ વિશ્વકે ઊ પર તૈરતે હૈં [યે સ્વયં સતતં જ્ઞાનં ભવન્તઃ ક ર્મ ન કુ ર્વન્તિ ] જો કિ સ્વયં નિરન્તર જ્ઞાનરૂપ હોતે હુએ – પરિણમતે હુએ ક ર્મ નહીં કરતે [ચ ] ઔર [જાતુ પ્રમાદસ્ય વશં ન યાન્તિ ] ક ભી ભી પ્રમાદવશ ભી નહીં હોતે ( – સ્વરૂપમેં ઉદ્યમી રહતે હૈં) .
ભાવાર્થ : — યહાઁ સર્વથા એકાન્ત અભિપ્રાયકા નિષેધ કિયા હૈ, ક્યોંકિ સર્વથા એકાન્ત અભિપ્રાય હી મિથ્યાત્વ હૈ .
૨૫૮