પરસ્પરમત્યન્તં સ્વરૂપવૈપરીત્યેન પરમાર્થાધારાધેયસમ્બન્ધશૂન્યત્વાત્ . ન ચ યથા જ્ઞાનસ્ય જાનત્તા સ્વરૂપં તથા ક્રુધ્યત્તાદિરપિ, ક્રોધાદીનાં ચ યથા ક્રુધ્યત્તાદિ સ્વરૂપં તથા જાનત્તાપિ ક થંચનાપિ વ્યવસ્થાપયિતું શક્યેત, જાનત્તાયાઃ ક્રુધ્યત્તાદેશ્ચ સ્વભાવભેદેનોદ્ભાસમાનત્વાત્ સ્વભાવભેદાચ્ચ વસ્તુભેદ એવ ઇતિ નાસ્તિ જ્ઞાનાજ્ઞાનયોરાધારાધેયત્વમ્ . કિંચ યદા કિલૈકમેવાકાશં સ્વબુદ્ધિમધિરોપ્યાધારાધેયભાવો વિભાવ્યતે તદા શેષદ્રવ્યાન્તરાધિરોપનિરોધાદેવ બુદ્ધેર્ન ભિન્નાધિકરણાપેક્ષા પ્રભવતિ . તદપ્રભવે ચૈકમાકાશમેવૈકસ્મિન્નાકાશ એવ પ્રતિષ્ઠિતં વિભાવયતો ન પરાધારાધેયત્વં પ્રતિભાતિ . એવં યદૈકમેવ જ્ઞાનં સ્વબુદ્ધિમધિરોપ્યાધારાધેયભાવો વિભાવ્યતે તદા શેષદ્રવ્યાન્તરાધિરોપનિરોધાદેવ બુદ્ધેર્ન ભિન્નાધિકરણાપેક્ષા પ્રભવતિ . તદપ્રભવે ચૈકં જ્ઞાનમેવૈકસ્મિન્ જ્ઞાન એવ પ્રતિષ્ઠિતં વિભાવયતો ન પરાધારાધેયત્વં પ્રતિભાતિ . તતો જ્ઞાનમેવ જ્ઞાને એવ, ક્રોધાદય એવ ક્રોધાદિષ્વેવેતિ સાધુ સિદ્ધં ભેદવિજ્ઞાનમ્ . વિરુદ્ધ હોનેસે) ઉનકે પરમાર્થભૂત આધારઆધેયસમ્બન્ધ નહીં હૈ . ઔર જૈસે જ્ઞાનકા સ્વરૂપ જાનનક્રિયા હૈ ઉસીપ્રકાર (જ્ઞાનકા સ્વરૂપ) ક્રોધાદિક્રિયા ભી હો, અથવા જૈસે ક્રોધાદિકા સ્વરૂપ ક્રોધાદિક્રિયા હૈ ઉસીપ્રકાર (ક્રોધાદિકા સ્વરૂપ) જાનનક્રિયા ભી હો ઐસા કિસી ભી પ્રકારસે સ્થાપિત નહીં કિયા જા સકતા; ક્યોંકિ જાનનક્રિયા ઔર ક્રોધાદિક્રિયા ભિન્ન-ભિન્ન સ્વભાવસે પ્રકાશિત હોતી હૈં ઔર ઇસ ભાઁતિ સ્વભાવોંકે ભિન્ન હોનેસે વસ્તુએઁ ભિન્ન હી હૈં . ઇસપ્રકાર જ્ઞાન તથા અજ્ઞાનમેં (ક્રોધાદિકમેં) આધારાધેયત્વ નહીં હૈ .
ઇસીકો વિશેષ સમઝાતે હૈં : — જબ એક હી આકાશકો અપની બુદ્ધિમેં સ્થાપિત કરકે (આકાશકે) આધારઆધેયભાવકા વિચાર કિયા જાતા હૈ તબ આકાશકો શેષ અન્ય દ્રવ્યોંમેં આરોપિત કરનેકા નિરોધ હોનેસે (અર્થાત્ અન્ય દ્રવ્યોંમેં સ્થાપિત કરના અશક્ય હોનેસે) બુદ્ધિમેં ભિન્ન આધારકી અપેક્ષા ❃
આકાશમેં હી પ્રતિષ્ઠિત હૈ’ યહ ભલીભાઁતિ સમઝ લિયા જાતા હૈ ઔર ઇસલિયે ઐસા સમઝ લેનેવાલેકો પર-આધારાધેયત્વ ભાસિત નહીં હોતા . ઇસપ્રકાર જબ એક હી જ્ઞાનકો અપની બુદ્ધિમેં સ્થાપિત કરકે (જ્ઞાનકે) આધારઆધેયભાવકા વિચાર કિયા જાયે તબ જ્ઞાનકો શેષ અન્ય દ્રવ્યોંમેં આરોપિત કરનેકા નિરોધ હી હોનેસે બુદ્ધિમેં ભિન્ન આધારકી અપેક્ષા પ્રભવિત નહીં હોતી; ઔર ઉસકે પ્રભવિત નહીં હોનેસે, ‘એક જ્ઞાન હી એક જ્ઞાનમેં હી પ્રતિષ્ઠિત હૈ’ યહ ભલીભાઁતિ સમઝ લિયા જાતા હૈ ઔર ઇસલિયે ઐસા સમઝ લેનેવાલેકો પર-આધારાધેયત્વ ભાસિત નહીં હોતા . ઇસલિયે જ્ઞાન હી જ્ઞાનમેં હી હૈ, ઔર ક્રોધાદિક હી ક્રોધાદિમેં હી હૈ . ❃પ્રભવિત નહીં હોતી = લાગૂ નહીં હોતી; લગ સકતી નહીં; શમન હો જાતી હૈ; ઉદ્ભૂત નહીં હોતી .
૨૮૮