રન્તર્દારુણદારણેન પરિતો જ્ઞાનસ્ય રાગસ્ય ચ .
શુદ્ધજ્ઞાનઘનૌઘમેકમધુના સન્તો દ્વિતીયચ્યુતાઃ ..૧૨૬..
ઇસપ્રકાર (જ્ઞાનકા ઔર ક્રોધાદિક તથા કર્મ-નોકર્મકા) ભેદવિજ્ઞાન ભલીભાઁતિ સિદ્ધ હુઆ .
ભાવાર્થ : — ઉપયોગ તો ચૈતન્યકા પરિણમન હોનેસે જ્ઞાનસ્વરૂપ હૈ ઔર ક્રોધાદિ ભાવકર્મ, જ્ઞાનાવરણાદિ દ્રવ્યકર્મ તથા શરીરાદિ નોકર્મ — સભી પુદ્ગલદ્રવ્યકે પરિણામ હોનેસે જડ હૈ; ઉનમેં ઔર જ્ઞાનમેં પ્રદેશભેદ હોનેસે અત્યન્ત ભેદ હૈ . ઇસલિયે ઉપયોગમેં ક્રોધાદિક, કર્મ તથા નોકર્મ નહીં હૈ ઔર ક્રોધાદિમેં, કર્મમેં તથા નોકર્મમેં ઉપયોગ નહીં હૈં . ઇસપ્રકાર ઉનમેં પારમાર્થિક આધારાધેયસમ્બન્ધ નહીં હૈ; પ્રત્યેક વસ્તુકા અપના અપના આધારાધેયત્વ અપને-અપનેમેં હી હૈ . ઇસલિયે ઉપયોગ ઉપયોગમેં હી હૈ ઔર ક્રોધ, ક્રોધમેં હી હૈ . ઇસપ્રકાર ભેદવિજ્ઞાન ભલીભાઁતિ સિદ્ધ હો ગયા . (ભાવકર્મ ઇત્યાદિકા ઔર ઉપયોગકા ભેદ જાનના સો ભેદવિજ્ઞાન હૈ .).૧૮૧-૧૮૩.
અબ ઇસી અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં : —
શ્લોકાર્થ : — [ચૈદ્રૂપ્યં જડરૂપતાં ચ દધતોઃ જ્ઞાનસ્ય રાગસ્ય ચ ] ચિદ્રૂપતાકો ધારણ કરનેવાલા જ્ઞાન ઔર જડરૂપતાકો ધારણ કરનેવાલા રાગ — [દ્વયોઃ ] દોનોંકા, [અન્તઃ ] અન્તરંગમેં [દારુણદારણેન ] દારુણ વિદારણકે દ્વારા (ભેદ કરનેવાલા ઉગ્ર અભ્યાસકે દ્વારા), [પરિતઃ વિભાગં કૃત્વા ] સભી ઓરસે વિભાગ ક રકે ( — સમ્પૂર્ણતયા દોનોંકો અલગ કરકે — ), [ઇદં નિર્મલમ્ ભેદજ્ઞાનમ્ ઉદેતિ ] યહ નિર્મલ ભેદજ્ઞાન ઉદયકો પ્રાપ્ત હુઆ હૈ; [અધુના ] ઇસલિયે અબ [એક મ્ શુદ્ધ-જ્ઞાનઘન-ઓઘમ્ અધ્યાસિતાઃ ] એક શુદ્ધવિજ્ઞાનઘનકે પુઞ્જમેં સ્થિત ઔર [દ્વિતીય-ચ્યુતાઃ ] અન્યસે અર્થાત્ રાગસે રહિત [સન્તઃ ] હે સત્પુરુષોં ! [મોદધ્વમ્ ] મુદિત હોઓ .
ભાવાર્થ : — જ્ઞાન તો ચેતનાસ્વરૂપ હૈ ઔર રાગાદિક પુદ્ગલવિકાર હોનેસે જડ હૈં; કિન્તુ અજ્ઞાનસે ઐસા ભાસિત હોતા હૈ કિ માનોં જ્ઞાન ભી રાગાદિરૂપ હો ગયા હો, અર્થાત્ જ્ઞાન ઔર રાગાદિક દોનોં એકરૂપ – જડરૂપ – ભાસિત હોતે હૈં . જબ અંતરંગમેં જ્ઞાન ઔર રાગાદિકા ભેદ કરનેકા તીવ્ર અભ્યાસ કરનેસે ભેદજ્ઞાન પ્રગટ હોતા હૈ તબ યહ જ્ઞાત હોતા હૈ કિ જ્ઞાનકા સ્વભાવ તો માત્ર જાનનેકા હી હૈ, જ્ઞાનમેં જો રાગાદિકી કલુષતા – આકુલતારૂપ સઙ્કલ્પ-વિકલ્પ ભાસિત હોતે હૈં વે સબ પુદ્ગલવિકાર હૈં, જડ હૈં . ઇસપ્રકાર જ્ઞાન ઔર રાગાદિકે ભેદકા સ્વાદ આતા હૈ અર્થાત્ અનુભવ હોતા હૈ . જબ ઐસા ભેદજ્ઞાન હોતા હૈ તબ આત્મા આનન્દિત હોતા હૈ, ક્યોંકિ ઉસે જ્ઞાત હૈ કિ ‘‘સ્વયં