યતો યસ્યૈવ યથોદિતં ભેદવિજ્ઞાનમસ્તિ સ એવ તત્સદ્ભાવાત્ જ્ઞાની સન્નેવં જાનાતિ — યથા પ્રચણ્ડપાવકપ્રતપ્તમપિ સુવર્ણં ન સુવર્ણત્વમપોહતિ તથા પ્રચણ્ડકર્મવિપાકોપષ્ટબ્ધમપિ જ્ઞાનં ન જ્ઞાનત્વમપોહતિ, કારણસહસ્રેણાપિ સ્વભાવસ્યાપોઢુમશક્યત્વાત્; તદપોહે તન્માત્રસ્ય વસ્તુન એવોચ્છેદાત્; ન ચાસ્તિ વસ્તૂચ્છેદઃ, સતો નાશાસમ્ભવાત્ . એવં જાનંશ્ચ કર્માક્રાન્તોઽપિ ન રજ્યતે, ન દ્વેષ્ટિ, ન મુહ્યતિ, કિન્તુ શુદ્ધમાત્માનમેવોપલભતે . યસ્ય તુ યથોદિતં ભેદવિજ્ઞાનં નાસ્તિ સ તદભાવાદજ્ઞાની સન્નજ્ઞાનતમસાચ્છન્નતયા ચૈતન્યચમત્કારમાત્રમાત્મસ્વભાવમજાનન્ રાગમેવાત્માનં મન્યમાનો રજ્યતે દ્વેષ્ટિ મુહ્યતિ ચ, ન જાતુ શુદ્ધમાત્માનમુપલભતે . તતો ભેદવિજ્ઞાનાદેવ શુદ્ધાત્મોપલમ્ભઃ . હુઆ ભી [તં ] અપને [ક નક ભાવં ] સુવર્ણત્વકો [ન પરિત્યજતિ ] નહીં છોડતા [તથા ] ઇસીપ્રકાર [જ્ઞાની ] જ્ઞાની [ક ર્મોદયતપ્તઃ તુ ] ક ર્મકે ઉદયસે તપ્ત હોતા હુઆ ભી [જ્ઞાનિત્વમ્ ] જ્ઞાનિત્વકો [ન જહાતિ ] નહીં છોડતા — [એવં ] ઐસા [જ્ઞાની ] જ્ઞાની [જાનાતિ ] જાનતા હૈ, ઔર [અજ્ઞાની ] અજ્ઞાની [અજ્ઞાનતમોઽવચ્છન્નઃ ] અજ્ઞાનાંધકારસે આચ્છાદિત હોનેસે [આત્મસ્વભાવમ્ ] આત્માકે સ્વભાવકો [અજાનન્ ] ન જાનતા હુઆ [રાગમ્ એવ ] રાગકો હી [આત્માનમ્ ] આત્મા [મનુતે ] માનતા હૈ .
ટીકા : — જિસે ઊ પર કહા ગયા ઐસા ભેદવિજ્ઞાન હૈ વહી ઉસકે (ભેદવિજ્ઞાનકે) સદ્ભાવસે જ્ઞાની હોતા હુઆ ઇસપ્રકાર જાનતા હૈ : — જૈસે પ્રચણ્ડ અગ્નિકે દ્વારા તપ્ત હોતા હુઆ સુવર્ણ ભી સુવર્ણત્વકો નહીં છોડતા ઉસીપ્રકાર પ્રચણ્ડ કર્મોદયકે દ્વારા ઘિરા હુઆ હોને પર ભી (વિઘ્ન કિયા જાય તો ભી) જ્ઞાન જ્ઞાનત્વકો નહીં છોડતા, ક્યોંકિ હજાર કારણોંકે એકત્રિત હોને પર ભી સ્વભાવકો છોડના અશક્ય હૈ; ઉસે છોડ દેને પર સ્વભાવમાત્ર વસ્તુકા હી ઉચ્છેદ હો જાયેગા, ઔર વસ્તુકા ઉચ્છેદ તો હોતા નહીં હૈ, ક્યોંકિ સત્કા નાશ હોના અસમ્ભવ હૈ . ઐસા જાનતા હુઆ જ્ઞાની કર્મસે આક્રાન્ત ( – ઘિરા હુઆ) હોતા હુઆ ભી રાગી નહીં હોતા, દ્વેષી નહીં હોતા, મોહી નહીં હોતા, કિન્તુ વહ શુદ્ધ આત્માકા હી અનુભવ કરતા હૈ . ઔર જિસે ઉપરોક્ત ભેદવિજ્ઞાન નહીં હૈ વહ ઉસકે અભાવસે અજ્ઞાની હોતા હુઆ, અજ્ઞાનાંધકાર દ્વારા આચ્છાદિત હોનેસે ચૈતન્યચમત્કારમાત્ર આત્મસ્વભાવકો ન જાનતા હુઆ, રાગકો હી આત્મા માનતા હુઆ, રાગી હોતા હૈ, દ્વેષી હોતા હૈ, મોહી હોતા હૈ, કિન્તુ શુદ્ધ આત્માકા કિંચિત્માત્ર ભી અનુભવ નહીં કરતા . અતઃ સિદ્ધ હુઆ કિ ભેદવિજ્ઞાનસે હી શુદ્ધ આત્માકી ઉપલબ્ધિ (-અનુભવ) હોતી હૈ .