જ્ઞાનમયસ્ય ભાવસ્યાભાવાદાત્માનં ન જાનાતિ . યસ્ત્વાત્માનં ન જાનાતિ સોઽનાત્માનમપિ ન જાનાતિ, સ્વરૂપપરરૂપસત્તાસત્તાભ્યામેકસ્ય વસ્તુનો નિશ્ચીયમાનત્વાત્ . તતો ય આત્માનાત્માનૌ ન જાનાતિ સ જીવાજીવૌ ન જાનાતિ . યસ્તુ જીવાજીવૌ ન જાનાતિ સ સમ્યગ્દૃષ્ટિરેવ ન ભવતિ . તતો રાગી જ્ઞાનાભાવાન્ન ભવતિ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ . શ્રુતકેવલી જૈસા હો તથાપિ વહ જ્ઞાનમય ભાવકે અભાવકે કારણ આત્માકો નહીં જાનતા ઔર જો આત્માકો નહીં જાનતા વહ અનાત્માકો ભી નહીં જાનતા, ક્યોંકિ સ્વરૂપસે સત્તા ઔર પરરૂપસે અસત્તા — ઇન દોનોંકે દ્વારા એક વસ્તુકા નિશ્ચય હોતા હૈ; (જિસે અનાત્માકા – રાગકા – નિશ્ચય હુઆ હો ઉસે અનાત્મા ઔર આત્મા — દોનોંકા નિશ્ચય હોના ચાહિયે .) ઇસપ્રકાર જો આત્મા ઔર અનાત્માકો નહીં જાનતા વહ જીવ ઔર અજીવકો નહીં જાનતા; તથા જો જીવ ઔર અજીવકો નહીં જાનતા વહ સમ્યગ્દૃષ્ટિ હી નહીં હૈ, ઇસલિયે રાગી (જીવ) જ્ઞાનકે અભાવકે કારણ સમ્યગ્દૃષ્ટિ નહીં હોતા .
ભાવાર્થ : — યહાઁ ‘રાગ’ શબ્દસે અજ્ઞાનમય રાગદ્વેષમોહ કહે ગયે હૈં . ઔર ‘અજ્ઞાનમય’ કહનેસે મિથ્યાત્વ-અનન્તાનુબંધીસે હુએ રાગાદિક સમઝના ચાહિયે, મિથ્યાત્વકે બિના ચારિત્રમોહકે ઉદયકા રાગ નહીં લેના ચાહિયે; ક્યોંકિ અવિરતસમ્યગ્દૃષ્ટિ ઇત્યાદિકો ચારિત્રમોહકે ઉદય સમ્બન્ધી જો રાગ હૈ સો જ્ઞાનસહિત હૈ; સમ્યગ્દૃષ્ટિ ઉસ રાગકો કર્મોદયસે ઉત્પન્ન હુઆ રોગ જાનતા હૈ ઔર ઉસે મિટાના હી ચાહતા હૈ; ઉસે ઉસ રાગકે પ્રતિ રાગ નહીં હૈ . ઔર સમ્યગ્દૃષ્ટિકે રાગકા લેશમાત્ર સદ્ભાવ નહીં હૈ ઐસા કહા હૈ સો ઇસકા કારણ ઇસપ્રકાર હૈ : — સમ્યગ્દૃષ્ટિકે અશુભ રાગ તો અત્યન્ત ગૌણ હૈ ઔર જો શુભ રાગ હોતા હૈ સે વહ ઉસે કિંચિત્માત્ર ભી ભલા (અચ્છા) નહીં સમઝતા — ઉસકે પ્રતિ લેશમાત્ર રાગ નહીં કરતા; ઔર નિશ્ચયસે તો ઉસકે રાગકા સ્વામિત્વ હી નહીં હૈ . ઇસલિયે ઉસકે લેશમાત્ર રાગ નહીં હૈ .
યદિ કોઈ જીવ રાગકો ભલા જાનકર ઉસકે પ્રતિ લેશમાત્ર રાગ કરે તો — વહ ભલે હી સર્વ શાસ્ત્રોંકો પઢ ચુકા હો, મુનિ હો, વ્યવહારચારિત્રકા પાલન કરતા હો તથાપિ — યહ સમઝના ચાહિયે કિ ઉસને અપને આત્માકે પરમાર્થસ્વરૂપકો નહીં જાના, કર્મોદયજનિત રાગકો હી અચ્છા માન રક્ખા હૈ, તથા ઉસીસે અપના મોક્ષ માના હૈ . ઇસપ્રકાર અપને ઔર પરકે પરમાર્થ સ્વરૂપકો ન જાનનેસે જીવ-અજીવકે પરમાર્થ સ્વરૂપકો નહીં જાનતા . ઔર જહાઁ જીવ તથા અજીવ — ઇન દો પદાર્થોંકો હી નહીં જાનતા વહાઁ સમ્યગ્દૃષ્ટિ કૈસા ? તાત્પર્ય યહ હૈ કિ રાગી જીવ સમ્યગ્દૃષ્ટિ નહીં હો સકતા ..૨૦૧-૨૦૨..
અબ ઇસી અર્થકા કલશરૂપ કાવ્ય કહતે હૈં, જિસ કાવ્યકે દ્વારા આચાર્યદેવ
૩૧૬