આત્મા કિલ પરમાર્થઃ, તત્તુ જ્ઞાનમ્; આત્મા ચ એક એવ પદાર્થઃ, તતો જ્ઞાનમપ્યેકમેવ પદં; યદેતત્તુ જ્ઞાનં નામૈકં પદં સ એષ પરમાર્થઃ સાક્ષાન્મોક્ષોપાયઃ . ન ચાભિનિબોધિકાદયો ભેદા ઇદમેકં પદમિહ ભિન્દન્તિ, કિન્તુ તેઽપીદમેવૈકં પદમભિનન્દન્તિ . તથા હિ — યથાત્ર સવિતુર્ઘનપટલાવગુણ્ઠિતસ્ય તદ્વિઘટનાનુસારેણ પ્રાકટયમાસાદયતઃ પ્રકાશનાતિશયભેદા ન તસ્ય પ્રકાશસ્વભાવં ભિન્દન્તિ, તથા આત્મનઃ કર્મપટલોદયાવગુણ્ઠિતસ્ય તદ્વિઘટનાનુસારેણ પ્રાકટયમાસાદયતો જ્ઞાનાતિશયભેદા ન તસ્ય જ્ઞાનસ્વભાવં ભિન્દ્યુઃ, કિન્તુ પ્રત્યુત તમભિનન્દેયુઃ . તતો નિરસ્તસમસ્તભેદમાત્મસ્વભાવભૂતં જ્ઞાનમેવૈકમાલમ્બ્યમ્ . તદાલમ્બનાદેવ ભવતિ પદપ્રાપ્તિઃ, નશ્યતિ ભ્રાન્તિઃ, ભવત્યાત્મલાભઃ, સિધ્યત્યનાત્મપરિહારઃ, ન કર્મ મૂર્છતિ, ન રાગદ્વેષમોહા ઉત્પ્લવન્તે, ન પુનઃ કર્મ આસ્રવતિ, ન પુનઃ કર્મ બધ્યતે, પ્રાગ્બદ્ધં કર્મ ઉપભુક્તં નિર્જીર્યતે, પદ હૈ (ક્યોંકિ જ્ઞાનકે સમસ્ત ભેદ જ્ઞાન હી હૈૈ); [સઃ એષઃ પરમાર્થઃ ] વહ યહ પરમાર્થ હૈ ( – શુદ્ધનયકા વિષયભૂત જ્ઞાનસામાન્ય હી યહ પરમાર્થ હૈ – ) [યં લબ્ધ્વા ] જિસે પ્રાપ્ત કરકે [નિર્વૃતિં યાતિ ] આત્મા નિર્વાણકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ .

ટીકા : — આત્મા વાસ્તવમેં પરમાર્થ (પરમ પદાર્થ) હૈ ઔર વહ (આત્મા) જ્ઞાન હૈ; ઔર આત્મા એક હી પદાર્થ હૈ; ઇસલિયે જ્ઞાન ભી એક હી પદ હૈ . યહ જો જ્ઞાન નામક એક પદ હૈ સો યહ પરમાર્થસ્વરૂપ સાક્ષાત્ મોક્ષ-ઉપાય હૈ . યહાઁ, મતિજ્ઞાનાદિ (જ્ઞાનકે) ભેદ ઇસ એક પદકો નહીં ભેદતે, કિન્તુ વે ભી ઇસી એક પદકા અભિનન્દન કરતે હૈં ( – સમર્થન કરતે હૈં ) . ઇસી બાતકો દૃષ્ટાન્તપૂર્વક સમઝાતે હૈં : — જૈસે ઇસ જગતમેં બાદલોંકે પટલસે ઢકા હુઆ સૂર્ય જો કિ બાદલોંકે વિઘટન (બિખરને)કે અનુસાર પ્રગટતાકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ, ઉસકે (સૂર્યકે) પ્રકાશનકી (પ્રકાશ કરનેકી) હીનાધિકતારૂપ ભેદ ઉસકે (સામાન્ય) પ્રકાશસ્વભાવકો નહીં ભેદતે, ઇસીપ્રકાર કર્મપટલકે ઉદયસે ઢકા હુઆ આત્મા જો કિ કર્મકે વિઘટન-(ક્ષયોપશમ)કે અનુસાર પ્રગટતાકો પ્રાપ્ત હોતા હૈ, ઉસકે જ્ઞાનકી હીનાધિકતારૂપ ભેદ ઉસકે (સામાન્ય) જ્ઞાનસ્વભાવકો નહીં ભેદતે, પ્રત્યુત (ઉલટે) ઉસકા અભિનન્દન કરતે હૈં . ઇસલિયે જિસમેં સમસ્ત ભેદ દૂર હુએ હૈં ઐસે આત્મસ્વભાવભૂત એક જ્ઞાનકા હી અવલમ્બન કરના ચાહિએ . ઉસકે આલમ્બનસે હી (નિજ) પદકી પ્રાપ્તિ હોતી હૈ, ભ્રાન્તિકા નાશ હોતા હૈ, આત્માકા લાભ હોતા હૈ, અનાત્માકા પરિહાર હોતા સિદ્ધ હૈ, (ઐસા હોનેસે) કર્મ બલવાન નહીં હો સકતા, રાગદ્વેષમોહ ઉત્પન્ન નહીં હોતે, (રાગદ્વેષમોહકે બિના) પુનઃ કર્માસ્રવ નહીં હોતા, (આસ્રવકે બિના) પુનઃ કર્મ-બન્ધ નહીં હોતા, પૂર્વબદ્ધ કર્મ ભુક્ત હોકર નિર્જરાકો પ્રાપ્ત હો જાતા હૈ, સમસ્ત કર્મકા અભાવ હોનેસે સાક્ષાત્ મોક્ષ હોતા હૈ . (જ્ઞાનકે આલમ્બનકા ઐસા